روزنامه وطنداران

پشه یی جبېس دستور   

 محمد زمان

ڵی او ورگ:

چیکه نام جنسیت رویدې دو رقم شن، گه ای رقمی ڵی یا مونث او سه وری ورگ یا مذکر شې.

۱- مذکر یا ورگ نامېس نشانیا:

الف: کوتی نام او یا صفت که آخری الف اوی تې سه مذکر یا ورگ نام شې اخول: گوړا، لوا، پړوا، بانگا، الینا او وری.

ب: کوتی نام یا صفت گه پچوالی ای یا دو حرف دې پوړا الف داراتې سه ورگ نام شې اخولې: مای، ونټان، آنشاړ، شرای یا شرألی، جمان، انشاړی،کهاری، ناست، تال او وری.

ج ـ اېته نام یا صفت گه پچوالی ساکن حرف دې پوړا مجهول یا معروف یې(ې، ی) یا معروف (واو) اوی تن اخول شلېک، ویېند، شامېک، شېنگ، گوشینگ، وړینگ ایم،شیم، ایر، آملوک، لون او وری.

یه مورده ایلای استثنائات به شن گه باید پام کوچه درېن بن.

۲- مونث یا ڵی نامېس نشانیا:

الف: کوتی نام یا صفت گه آخری معرف یې(ی) اواتې اخول نندی، شوړی، انټی، سدوری، بری، اوباری، نالی، والی او وری.

ب: کوتی نام او صفت گه پچوالی ای یا دو حرفی ساکن او بې حرکت تن اخول: جل، انټک، ورنج، زنگ،جنگ، انگ، سُر(سور) شارک، شِلِچ او وری.

ج: کوتی نام یا صفت گه پچوالی حرفی بې حرکت(ک) او تی دې پربل حرفی کسره (زیر) یا معروف یې دارا تې(چیکه تصغیری حالتې) اخول کړک، کټالک، لمټک، انټولک، کړیک، کټالیک، لمټیک، انټولیک او وری.

د: کوتی نام یا صفت گه پچوالی حرفستا دې پوړا مجهول یې(ې) اوی تې. اخول: وېل، وېگ یا دېگ، سېل او وری.

مفرد او جمع: کلیما گنات رویدې دو رقم شن که مفرد(اِکلا) او جمع نامېدې یاده با.

الف: مفرد یا اِکلا: اېته کلیما آنتې مېن با گه اِکِه شی یا اکه بندا شره دلالت کیا تې. اخول: اونشر، مچایک، اونوډر او کتاب.

ب:جمع:  جمع اېسه کلیما شې گه اکېدې بو شیه او یا جنه شره دلالت کیا تې. اخول: اونشرې، اونډار، کتابېلا او وری.

جمعس نشانیا یا علامیی اېمه شن:

۱- مجهول یې(ې) یا (ېلا) گه کلیماس آخری اِگا. اخول: سېوړې، اونشرې، ممرې، ڵمېلا، انچېلا، دارېلا.

۲- معروف یې(ی) یا (یان) که کلیماس آخری ایا. اخول: بندی، اندی، هوډی یا بندیان، اندیان، هوډیان.
۳- تستوی الف(ا) گه کلیماس پچوالی حرف دې پوړا ایا. اخول: اونډار، جال، مکاړ،(گه مفردی اونډر، جل او مکړ شن)

۴- معروف او مجهول یې(ی، ې) گه کلیماس پچوالی حرف دې پوړی اِیا. اخول کاړیک، کټالیک، پرانیک، اونډریک، مچاییک، شلېچ، شامېچ، شونېچ.

۵- (کولی) گه کېولا تانکواراینا جمع کېنی آنتې کلیماس آخری اگا. اخول: ماول کولی، سېکولی، ممبه کولی او وری.
۶- (گان) اخول: بندگان، شلداړگان، شوړینگگان او وری. مېمه رکم جمعس ایلای وری علاما به شن.

پشه یی جبې کوچه ایلای کلیماینا جمع او مفردی ای رکم شن. اخولې: گوم، ټوکنا، ورگ، آری، انشاړی، آش، برا او وری.

پشه یی جبې کوچه بې جان شینه او نباتته آنتې مفردېکه (سې یا شې) او جمع آنتې (سن یا شن) او انساننه، حیوانته او وری دمدره آنتې (آن) یتېن گوریا.

پشه یی جبې کوچه ای کلیماس تصغیری حالتستا دې اوړتا که پشه یی کوچه ڵی یا مونث نام شې او جمع حالتی تصغیرس علاما کاف(ک) دې پوړا معروف یې اگا. اخول: کټالیک، کړیک او لمټیک وری چیکه ورگ او نامنا جمعی ای رکم شن.
نام: نام یا اسم اېسه کلما سې گه انسان، حیوان او یا وری جُگ او شی آنتې یتېن با. اخول: تاتی، گوړا، انټولا او وری.

نام بو رکمې دارا گه تې اودای عام او خاص نامیلا شن.

عام نام: اېسه نام یا اسم شې گه همجنس جنه او یا شینه آنتې دلالت کیا. اخول: ورگ، گولانگ، کشی، واړ او وری.

خاص نام: اېسه نام شې گه ای معین او پېنن بوا جن او شی سره دلالت کیا تې. اخول: یما، لغمان، اړسلا، کابل.

جمع نام: جمع یا بوونا نام ایسه نام سې که لړیک یا شکل او صورت کوچه مفرد یا اِکلا او معنا کوچه جمع تې. اخول: لشکر، رما، آنا، ډلا، پوگال او وری.

اوچېنی: اېمی خاطرې گه پشه یی جبېس دستور او گرامر بارایه ابت جا کی واړنی کېویی نه شې میسی خاطرې کوتی شگنی او اړه گره گری گه مه لکنی کوچه موجود تې، امید شې گه اېمه محترم پړکالی تیس اصلاح او تکمیل کېنی کوچه سمړې او امنې لکدا که نشر کسن.

چیه دې پربل اوچېنیس وړی باییکم گه مه ونټی کوچه پښتو گرامر نامېدې پوهاند صدیق رشتین کتاب اودای ای پندلړان او رهنما رکمېدې ڵام گورېوام شې، گه امید میس لا غنامندی کوچه ملتنن سمړې.

 

ممکن است شما دوست داشته باشید