روزنامه وطنداران

هایسی دیل بای‎، هایسی دیل غریب؟

 بو سوراغ بو گون یا-دا دۆیین دؤرأن سوراغ دأل، عصرلار بأری دوام ادیپ گلیور. دیل باره دا هایسی دیل بای، هایسی دیل غریب، هایسی نینگ گله جگی بار، یا-دا باشلانغیجی دییِن سوراغ لار ایرکی دورلردن بأری گوررونگی بولوپ گلیون دیر.

هیچ بیر دیله غوتارنیقلی بای دیل دییپ بولان یوق و شونونگ اوچین هم بوتین دیللر اؤسوپ و اؤزگریپ باریور و هیچ دیل بیر سؤزلیجی سی بولدیغیچه اؤسمکدن غالمایور. هر بیر دیل اؤسمکدن غالسا، اوندا اول دیلینگ سؤزلیجی سی یوق دیغینی گؤرکزیون دیر و هر بیر دیلینگ سؤزلیجی سی، یازیجی همده اوقیجیسی بولماسا اوندان بیلینگ اول دیل اورتادان گیدیپ، دینگه ایزی و آدی غالان دیر.
اینها! مانه شو ترکمن دیلی هم عصرلار بویونچه اؤسیشی تایدان اؤزینی ساقلاپ گلیپ دیر. بو سؤزلیجیسی کوپ بولان ترکمن دیلی هم اؤز آیره تین لیغی بیلن رواج لیقلارا بسلنیپ، اؤسیپ گلیون دیر. بو شان- شهرتی جهانه بللی ترکمن دیلی هم تاریخی گچمشلرده باشغه بیر نأچه عرب، دری-فارسی و روسی دیللری بیلن گزک لین آرالاشیپ گلیپ دیر.

ترکمنی دیلینده عرب، دری-فارسی و روسی سؤزلرینگ کؤپ‎لیگی، تاریخ دا ترکمن ‎لرینگ شول یورت لر بیلن غاتناشیقلی یاغدای-دا یاشان وقتلاری بولان دیغینی گؤرکزیور.

بوتین خلق یادیندان چیقارسا-دا، دیل هیچ بیر زادی، یادیندان چیقارمایور. هر بیر دیلی ایچیگن ایزلاسانگ، اؤرن سنگ، خلقینگ باشیندان گچن واقعه لاری بللی بیر درجه-ده آیدینگ‎لاشدیرسانگ بولیور.هر بیر دیل ایچگین اؤره نیلسه قیمتلی تاریخی معلومات‎لاری نأچه دیسنگ بریپ بیلیور.

ترکمن دیلی نینگ آنگیری باشی کامل دأل دیشلیکدن هم اوتانمالی دأل، چونکه بو مسئله طبیعی بیر یاغدای دیر. بیزینگ انه دیلی میز آنیق یاغدایا گؤرأ، غاتی غین یاغدای لار دا یاشان دیر.

البته اؤسوش اولغامینی غولدان برن یوقدی، یؤنه شول اؤسوشلیک، ارکین شکل-ده دأل دی. بیزینگ دیلی میز ده بوتین سؤز توپاری دیسنگ بار، لیکن هر بیر زادینی ایزلاپ تاپیشلیق ضرور دیر و شونونگ اوچین هر بیر ترکمن دیلینده یازیون یازیجی اؤز دیلی، فرهنگی، تاریخی و ادبیاتی حقیندان بارلاغلار ادیشی لازم دیر. دنیا بویونچه هیچ بیر دیل کامل لشن دال دیر؛ حتی اسپانیا، روس، فرانسه و انگلیس یالی دیللری هم شونچه اؤسوشی و بای لیغی بیلن هم بو گون کی گراممر قاعده لارینه گؤرا کمچیلیگی بار دیر. شونونگ اول دیللر دؤره برابر اوسوش و اؤزگریش یوللارینی ایزه لایورلار.

اگر-ده بای و اوسوپ کامللشن دیللر اؤزینه گرکلی بولان سؤزلری باشغه دیللردن آلیون بولسا، اوندا ترکمن یازیجیلاری هم ضرورت بولسا باشغه دیللردن سؤزلری آلماقلیغه حقلی دیر، اما اؤزگه سؤزلره غول اورمازلیق اساسی شرط دیر. سؤیجی سؤزلی کلاسیک شاعری میز کمینه نینگ دؤرینده بولوپ گچن بیر واقعه نینگ گوررونگی بولیور.

“کمینه” گونلرده بیر گون گیچ آرا بیر ییغناغه بایور، باران یرینده توه­ره ک داشینا غاراپ گؤرسه، آدم لار آلادا ادیپ غیغیرشیپ یاتیر اکنلر(ترکمن دیلی شیرین می؟، عرب دیلی یا-دا دری-فارسی دیلی سۆیجی می؟ دییپ اؤز آرالاریندا بحث لشیپ یاتیرمیشلار. موضوع نی چؤزیپ بیلمه دیک آدم لار بردن ملا کمینه یوز توتوپ: سیز بیلیملی شاعر گیشی سینگیز، شو موضوعنی چؤزیپ برینگ، سیز اوچین هایسی دیل (ترکمنی می؟ عربی می؟ یا-دا دری-فارسی می؟) دییپ دیرلر. سونگرا اصلی موضوعنی اشیدن کمینه اوتوران آدم لارا غاراپ، دیللرینگ ایچینده اوز سویدینه بیشن یاشاجیق غوزی نینگ دیلیندن سویجی دیل بولماز) دییپ دیر. غوزی دیلی نینگ یوق یِرینده، کیچی‎جیک غویونینگ اتی هم ترس دأل‎ دیر، یؤنه بیز یالی آنگیردان آجیغیپ گلن آدما سیغیرینگ دیلی هم بولار دییپ دگشمه بیلن جواب بِریپ دیر.

کمینه شاعر هایسی دیلینگ سویجی دیگینی، آنیقلاپ آیتماسادا، بو گون اونونگ عجایب غوشغی‎لاریندان بیز آنیق بیلیوریس. محمد ولی کمینه، عرب، دری-فارسی دیللرینی غووی بیلسه-ده، غوشغی دیر شعرلرینی، اؤلمز-ییتمز اثرلرینده اؤز انه دیلی بولان، ترکمنی دیلینده یازیپ دیر.

استادلار و اؤره دیجی لر اوچین سؤزلری اوللانماق دا، آنگلاتماق دا، اؤز دوشونجه لرینی کمینه ‎نینگ سؤزلری اؤرأن اولی آگرد اهمیتلی دیگی یوقار دا دیر.

ترکمن دیلینی ملی لشدیرن حضرت مخدوم قلی فراغی اؤز اییتی ذهنلی لیگی بیلن اثرلرینی بیرینجی گزک ترکمن دیلینده یازیپ دیر. ترکمنی دیلینی ادبی تایدان استادلیق بیلن باشلان و اونی اون سککیزینجی عصر دا ترکمن جمعیتی نینگ اهلی ایسلگلرینی ارکین لیک بیلن آچیقلار یالی درجه یتیریپ دیر.

شونونگ اوچین هم مخدوم قلی فراغی دان سونگقی کلاسیک شاعرلاری میز، عربی یا-دا دری دیللرینده نظم یا-دا نثر یازجاق بولوپ آزارا غالیپ یؤرمان دیرلر.

ایسلندیک فکرلرینی، نأزیک خیال دویغی لارینی، غاراشیلمادیق چونگغیر یوروم لارینی، انه دیلی میز بولان ترکمنی دیلینده یازماق لیغه، عمومی صورت دا گؤز یتیرن ترکمن شاعرلاری، بییک استاد مخدوم قلی فراغی نینگ توتان یولونی ایزلاپ دیرلار و سونگقی ایکی یول دا بو یؤرلگأ وفالی بولوپ غالیپ دیرلار.
هیچ بیر دیل اؤز- اؤزیندن اؤسوپ یوقاری درجه گیتمک ممکن چیلیگی یوق دیر، شونونگ اوچین هم ترکمن خلقی نینگ ادبی دیلینی اؤسدیرمک اوچین سؤز استادلاری نینگ آلادا ادیشلری لازم دیر.

 

ممکن است شما دوست داشته باشید