روزنامه وطنداران

نورستانیں سته آړه فرهنګی میراث بګانه

ایموسته نورستانی ګول وعیں بدشره آړه امکی کنه کښآله(منچاں)تعں ای چے پاوګعمیں اوبجیک تں کیوع کیوع چیره یی وارجے کیوع چارمښ امکی زعں سته بیسته ای،لسته که اوش کعبا ایموسته نورستانی ګول وعیں بلیوک سکال کتی فرهنګی بټه تں اراجے بلیوک سکال چیره ی وارامشیں مښ واای.شترک شامښ اینه ګاش کوں تں آړه امکی چاربګانه وری وله تمیش کی!ایموسته نورستانی ګول وعیں سته چیره ی وارتعں ای چے بدشره سوره ګول وعیں تں امکی چارشترک ویک وعسته نه بوتت،سوره آړه آمکی ایموسته کویں سته نورستانی ګول وعیں تں آړه اسلام سته دین پعاسته مښ پمیج ستعں ګوسته ای،سوره آړه شترک دی ایموسته نورستانی ګول وعیں تں وعسته بوتت،اچاک دی پولسه تی ایموسته امکی کویں سته چارتعں چے ایموسته ګول وعیں وا اسی اودی اینه اسی کی امکی معستاں پشن تں(صندوق چوبی) ګاتی نچاله اسی ایموسته نورستانی ګول وعیں  کویں ستع بلیوک کیوع کیوع بټه تں سوره بدشره جےبدنشیں ګول وعیں تع امشیں سته اوبجیک تں کیوع کیوع چارجےاوتیں نشیں وابول اسی چےامکی لسته که اوش کعبا امکی آړه کویں سته کی کپراں سته ولتں سته آړه چارای چےایموسته ګول تں امکیاں سته کی کویں سته کودیوم ای با امکی تاریخ سته میوک تں اڅلی نسل کں آړه پوره جیک بامریک پاچیں ال کودیوم ای .ایموسته نورستانی تات بعاں کلی کویں معسته جےجیوه سته بټه تں دی سوره بدنشیں جےبدشره سته ګول وعیں تع کیوع سته بتات پمیوک ګال اسی . کدی کعبا بدشره ګول وعیں یاسته معستاں ګاتی  سټل ای کی آړه کپراں کلی امکی معستاں پښچال ای مګرایموسته کویں سته نورستانی ګول وعیں کلی معستاں سټه سته بټه تں کاټ وعیں جےاکټی ایارکتی نه سټل اسی، بلکه امکیاں کیوع کیوع مرتبه مښ زعں ل اسی امکیاں مښ کیوع کیوع معامله کول اسی .ایموسته نورستانی ګول وعیں کویں امکی عادی منچاں کی کوسته وری ګعم کچی تں ووپعله اموسته امکی عادی سنه مناں مښ سټل اسی سوره سوره امکی شوره ماچ (اوتاں جےپهلوان سوره کله کوله جےدیوسارواں ) لسته که نام واسنه مناں مښ ایکه مښ په تتی امکیاں سته چمترں جےدورکان مښ امکیاں مښ په تتی آمکی نشان چےامکیاں امشیں سته اوبجیک سته مجارں تں بدویی اشی سته بول اسی امکیاں دی شنیں (ده  صندوق) تں اتوته تتی ګال اسی اتکی ستع سته شنیں شتواماچ لسته که دمتال لیلیواک پعاکه تتی ګال اسی ګاتی کوں پشنتں بیبا اتکی سټل اسی . کی ولتں معسته سته جیت کنں اونګں تی اتکی پشنتں پآرګال بیبا څنګں ګعمی اتکی  پعال اسی ،سوره اتکی آړه امکی للوجےډاټ ښپں مښ ګاتی بلیوک وشته وں مښ سوره په تتی ناټ کوم ګاتی اتکی پعه وال اسی اتکی جکوع جےمچکوع دی ارنګں ناټ (مرں ناټ) کول اسی . کی سته معسته امکی امکی اوتا جےشوره ماچ تع بیبا امکیاں کں  چیره تی په تتی ګاتی للوکی ! (شوره منں ) سته للوکوسته بول اسی .ایکه کنه موں ګاتی سوت واس بوعں ویک دوام پعل اسی .کی ولتں ایکه معله ګجی سته اسه باسته سکال لتری واں تع بیبا سته تں تره واس بوعں ویک للوسورنه ویل اسی. ایکه سورنه ی جےللو اګرعادی منچی بیبا ګجیک اواس تں ویک کول اسی .امکی منچی چےګعام تع برعں سته  ایکه سته جنازه تں ایسته بیبا امکیاں سته یوسته جےپیسته سوره وستں سته معله سته امه وعیں تں پلوګوسته بول اسی ،اینه بګانه کوپه مومعسته بیبا سه چی واس منچاں پرنګساتوم کی که بلیوک لتری به ال دی کول اسی سکال لتری سته ولتں منچاں سته مصرف بول اسی . سته معسته سته شنیں ګاتی سلکں واراموسته پشتں ووتسته بول اسی . کی ولتں سته  شنیں ګاتی وتعه باسته ولتں اتکی آړه ال  ال واټ چےایکه معسته تں کی زیول مول جےورں ښچال جےسوره حیوانات کی ضررنه پعه واله کی که ووتل اسی . کی امکی معله امکی لسته که نام واشوره ماچ تع بیبا سته امکی کی پنوی وی کنه موں تں کی کول اسیه باسته مښ په تتی آړه کان ویل اسی آړه ټیم ټیوم دی سته سته کنں ګاتں تں کول اسی .اتکی آړه میوک واستوک جےښی واستوک سوره لسته که وری وامنچی سته سته دمتال وارویشته واسته بګانه اتکی وری وله ل  اسی ،ایکه  معله اموسته اوبجیک تں کی زروارواسته بتات کعسته ای با امکیاں اتکی ببدی اوه تی ویشته ول اسی ،اتکی ستع ایکه ګاتی اموسته سټه تں تں سټه ل اسی.کی ولتں ایکه معسته سته پوړلی بیبا آړه کراں (نجار)مښ ګتی  سته شنیں نویی کتی اویں پلکه دی وتل اسی ایکه مښ په تتی آړه موټه (مجسمه) دی ایپه تی ایکه ببدی اڅله بګانه نچاسته بول اسی .کی ولتں سته موټه به بن ستع اول بیباسته ولتں دی سکال کتی ښآع مه تی ال کنه موں ایپاسته مښ ایکه کودیوم کول اسی . کی ولتں ایکه موټه ګعام تع ګاتی پشن تں ګال بیبا سته ولتں دی ال کنه موں کول اسی .ایکه موټه ګاتی شنیں توں وتعه باسته ولتں دی اسه تں اوی کدی دیوویں ګتی سته تں اناوعال  اسی . اینه  پمښټسته نه بولا کی موټه (بت) چےشترک ګرجارنوستان وعسته بوتت با امکی ایموسته ګول وعیں امکیاںسته عبادت نه کول اسی چےآړه ګجی ویشله کمی امکمی نورستانی ګول وعیں کلی کته امکی موټاں سته عبادت کول بسل کی که (کوی دی ایموسته ګول وعیں امکی لتری سته عبادت نه کعسته ای  چےامکی پکڅه تی وعں سته بول بیبا )کی ولتں امکی شنیں چی سه پوګوبا سته مښ اتکی اټی دی پکل بوتی پسنی باسته ولتں امکی اټی وپسی تی آړه معیں واکتوک (خریطه) تں اشی تی ګاتی  اتوں سټل اسی . ایکه کودیوم امکی عادی منچاں مښ بول اسی .اګرسته معسته شنیں چےاتکی اتوتسته بیسه کی شوره ماچ بیبا سته شنیں نشیں ګوبا اویں پلکه دی نویی ورں شنیں ایپه تی  اتکی امکی  اټی مټیں اتوتل اسی ایکه سلسله بلیوک دری ویک دوام وابول اسی ایکه دی نویی کول بیبا سته ولتں اویں پلکه دی امکی کویں سته سورنه یی جےډاټ ښپں جےللوناټ مښ سته کودیوم پمیوک ګال اسی .کی ولتں پرمعں معه باسته کرواټ( دیګ سنګی) تں اتوته تتی سټل اسی . امکی موټه چےکی مچکوعاں کں ایپاسته بوته سیه با امکی پنعں مچکوعاں کں می نه بول اسی بلکه امکی آړه نام وه ی جکوعاں بګانه دی ایپال اسی چےامکی عفت جے ګنوا وارتں سوره کټی  اتکښاسته جے ورں دی پوګعمیں کودیوم تں اوتا بیبا امکیاں یاردی موټه (مجسمه) ایپه تی للوجےسورنی سوه ناټ کوسته مښ ګاتی (مارمونی) چےجکوجاں سته چیره شنتں تں ګاتی سټل اسی. شاعں تاں جے ولواڅں(عقیقه):ایموسته کویں نورستانی ګول وعیں تں کیوع کیوع تات بعاں تں اینه چاربول اسی کی!کی ولتں جکوع ندرومں(حیض)واس تں ستاں تں پعی با کدی جکوع پشاع الی بیباامکی اوښی واس واوکښاسته بګانه یاوه کدی یادیولاڼی(کنیز) مښ ګتی اتکی امکی اوښی وارسته حالت اتکی واوکښآل اسی،امکی ګتی اتکی چی واس امه وعیں تعں بدیوع امشیں سته واس واوکښال اسی،امکی شاع تاں بګانه آړه تعه اموں ګعام تعں په ییعں پار(پایانی قریه) پرمعں اتکی ستعں اګعں پوړه لی مښ په موں پاراڅله بی باسته بګانه ولواڅں(عقیقه) کول اسی اینه بګانه ایموسته نورستانی ګول وعیں عقیقه کں ولواڅں کول ای.سوره امکی جکوع چے پښاع ګوسته بیبا کی ولتں امکی واس پوړه تی کی!۴۰واس پټیاره اڅلی بیبا لسته که اوژنه تی(غسل) لسته که شته بوتی آسته پوت تں چے کویں باک امکی وله یسته بول اسی اتکی ستعں یاست شال ګعام تں پاراڅلی اسی، کدی کعبا؟ایموسته کویں سته نورستانی ګول وعیں تں ندرومں(حیض) ګی جکوعاں سته پویال جے پشاع ګےجکوعاں سته پویال جے کیورووتعسته ایوچیلی(فال بد)ڃمال اسی، ایموسته نورستانیں سته کویں سته اینه چارتعں اینه اسی کی امکی جکوعاں مښ امکیاں سته ندرومں واس تں امکیاں مښ اپاربوسته حرام ڃمه تی ایکی کودیوم لے کودیوم تعں نه ڃمال اسی اینه بګانه جکوعاں مښ ندرومں واس تں تورں نه بوسته بولا کی که امکیاں ګعام تعں برعں کیوع اموتں لاڼی مښ ارنګں واس واوکښاسته بګانه سمله اسی.ایموسته کویں سته نورستانی ګول وعیں آجست چاروا بول اسی شترک دی آړه امکی کویں سته لے چارکی ایموسته ګول وعیں سته اسیه باامکی شترک دی پمیوک ګاسته بوتت.آړه امکی چارچے اسلام سته پوت وعاں تعں برعں اسیه باشترک ایموسته ګول وعیں امکیاں نه کول ای نه دی امکیاں کولاں دی نه په تله ای. کره کراووپښه سته:ایموسته نورستانی ګول وعیں سته کویں سته پاوګعمیں چارامشیں سته چیره یی وارامشیں مښ واآیی،ایموسته نوستانی ګول وعیں اسلام سته مقدس نه پعیاں(۱۸۹۶)اوجوپچوعه(بکلی) تات بعاں چار(ملوک الطوایفی) حاکم بول اسی،سته ولتں کی آجیست حاکمیت اتکی نه بول اسی چےاوجوپچوعه حاکمیت وابول اسی،ګجی قدرت جے حاکمیت اتکی ښے درجے درنه بول اسی چے کاټ مښ امکی قانون منچاں تں عملی کوله ،ایکے دی مښ ایموسته نورستانی ګول وعیں تں پاوګعمیں آجست چارجے اوتیں نشیں تں امشیں سته چیره یی وارامشیں مښ وا بول اسی آجست حال تں چے کی قانون جے ترقی سته پروګرام جے تخنیک نه وابوسته مښ دی بلیوک لے لے چارایموسته نورستانی ګول وعیں تں وعں سته بول اسی،ایموسته نورستانی ګول وعیں امکی امشیں ایپه یی قوانین بلیوک لسته که امشیں پښه یی عملی کول اسی.امکی قانون تعں اتیوعں اوبجیک تں بلیوک اوښآم وارسته اوبجیک امشیں سته کی اسه باسته پمیوک ګال اسی.کی ولتں ګول تں پاووګعمیں منچاں تں کره کراجے نه ټکی لات مښ میوکں میوک بول بیباامکیاں بلیوک ښنګیرا کتی حل کتی امکی لے لے چاراوه تی نڅ بولی میلادی قرن تں ویک لسته که اته دمتی لسته که پله وارمښ امشیں سته اوبجیک لسته که پمیوک بعسه.اینه تعں اینه وری نه کوسته کی!ایموسته نورستانی ګول وعیں امشیں سته وعجوجے کره کراکی ولتںپمیوک ایی باامکیاں حل کوسته بګانه آړه قانون چے امشیں پارستعں پاوګعمیں لے واربګانه اوبجیک کوسته ایپه یسته بول اسی، آړه دوښ وارپکعه جریمه(ډن)دی ووتعسته بول اسی چے امکی ډن وګسته مښ پاوګعمیں اوره اموں جے مشوره کتی پمیوک ګال اسی.ایموسته نورستانی ګول وعیں امکی امشیں سته آړه قوانین تعں چے عملی کوسته بګانه بول اسی اوجوپچوعه تره شکل تں امکی تطبیق کوسته بول اسی. ۱ـ آمکی کره کراچے نورستانی ګول وعیں تں پمیوک ایسته بی باامشیں پتات بعاں پمیج جےسوره اروشیں ګول وعیں مښ ارنګں.۲ـ کیوع کیوع تات بعاں پمیج وعجو جےنه ټکی لات یاپمیج ارنګں نشتی حل کوسته.۳ـ آړه امکی وعجوجے لوکه لوکه بیبا امشیں سته تات بعاں پمیج می نشتی حل کوسته امکی کره کراسته انګوں امشیں پتات بعاں پمیج نشتی ووپښه سته. سته نشتروی بټه تں کی فیصله کوسته اسیابا امکی وعجوووپښه سته بګانه چے امکی نه ټکی لات سکال بیبا امشیں مښ په تتی آړه امکی وه تتی اروشیں ګول وعیں سته ښے واستوک دی ارنګں وله تی ارنګں نشتی امکی تاریخی قضیه لسته که حل کوسته بګانه امکی موضوع لسته که ووښچه تی اوش کتی کی حق اسه باسته بګانه ارنګں نشتی امکیاں حل کوسته بګانه ابل کول اسی.اینه بګانه شترک اینه بټه تں اینه بګانه کی!امکی دوښ وارواکودیوم(کارهای جرمی)دی لسته که چیره موضوع سته اهمیت جےمعیں وارا بوسته اوش کتی ایموسته کویں سته نورستانی تات بعاں کلی کودیوم حل کوسته بګانه کی!امکی ال ال دوښ وارسته کودیوم کی!جیعں سته(قتل)شتیچ(سرقت)منچاں سته لتری ونګں سته(چورچپاول) بګانه چےګول تں اتیوعں کی!یاپمیج بوتته نیں انیاراتکیاربوتت باامکی نه اترں سته سبب بوله جے سوره آړه امکی کودیوم چے شتیچ جے لتری ونګں سته بټه تں بیبا امکی  کودیوم بګانه ارنګں نشتی حل کوسته بګانه بتات کول اسی.کویں ایموسته نورستانی ګول وعیں سته چارتعں اینه دی اسی کی!کی ولتں دیوتات بعاں پمیج پڃن(کله) بیبا ډګرښګین بوله مښ آړه امکی تات بعاں کلی چےاکټی بیباامکی کته اوجوپچوعه پیس کوسته بول اسی ،کدی آړه دمں تی لاڼ (غلام) لاڼی(کنیز) شکل تں نچاسته بول اسی.اینه بګانه کی فیصله جے اوره کتی کی کوموں کی نه کوموں کی که وری وله نه وله له اسی. آړه امکی دوښ واربګانه کی!قتل جے شتری مکاسته بټه تں سوره آړه دی ورں دوښ واربګانه کودیوم حل وفصل کوسته بګانه اوګعماں پارستع کمیټه (اوره) کتی ګعام سته جیښټ اوره اموں تں نشتی وری له تی کی قانون اینه بګانه کویں ستعں شپه یسته بول اسیابا سته مښ ایارعمل کتی امکی اوره پارستعں کی شپه یی بی باسته تں کچی دی میوک پلنګاں سته کاټ نه وابول اسی کچی امکیاں سته شپه یی تعں به پاتل بیبا سته ولتں امکی اوجوپچوعه ډن کتی اچاک دی سکال امکیاں تں پلوشال اسی اینه مښ امکی کره کراسته لسته که ووپښه سته بول اسی. قتل جے جیعسته بټه تں کی ولتں اوره مسله حل کول با سته ولتں سته جیعله(قاتل) اموسته څنګں امه وعیں سه شتری مړاں ګعام تعں بدیوع ورتں کتی اموسته اوبجیک کوسته بګانه سمه سته بول اسی. کی ولتں سته جعیله اتکی ستعں مکی با بلیوک نوښټاں سته لتری جےشال ګعام کی بوتت با امکیاں امکی ګعام سته جیښټ مجیښټ (اوره ) چورکتی سته مکله منچےګجاں اولعں کڅال اسی.کی ولتں سته قاتل نه مکیاں سته جایی تں ووپسی نه با سته ولتں آړه کشیردعیں پمیج بوتی سکال لتری جے تاوان پلوشه تی ټوټی پعتی(عذرخواهی) امکی مقتول سته ورثه تں پمیوک ته تی سته قاتل دی ګعام تں اتواڅسته اجازه پعل اسی،ډن جےکی جریمه سته تں پلوشاسته بوتاسیا با امکی آړه واربا بلیوک سکال بول اسی کچی امکیاں لسته که ادا کوں نه بل اسی، سته مښ امکی ډن تعں ستعں اینه دی با کی که سته منچی سته شال ګعام جے تول سوره ورں دی بعوڅ بوتته نیں ورں دی کی لتری بوتت با امکیاں سته تں پلوشه تی څنعں کتی ټوک کتی سته منچی جعیله دی ګعام تںاوله اسی.ایموسته نورستانی ګول وعیں سته اینه چاردی بول اسی کی ولتں امکی قاتل جےمنچی جیعله کچی اسیه باګعام تعں نوکسی با مقتول سته ورثه امکی معاف نه کعبا که دی سته قاتل اموسته قتل سته کی ډن اسه باسته پعں نه به ی باسته ولتں امکی منچی جعیله نه لوسں امشیں سته شال ګعام تعں بدیوع امشیں سته تات بعاں سته تعں بدیوع بوتی اوبجیک کول اسی دی ګعام تںاڅسته سته اجازه نه وابول اسی. ایکی کودیوم مښ بلیوک سکال لے وارتعں سته محروم بول اسی سته په تی تی نچال اسی دی اوګعماں تعں ڃماسته نه بول اسی اتکے چے کته سته معاف کوله!کدی سته اموچیت تں سکال کتی تاوان پعه تی امکی مقتول سته ورثه تں حواله کتی اموکں دی پلکں تی ګعام تں اڅسته  سته پوت ښټالا که نچال اسی.کویں سته چارتعں اینه دی بول اسی کی!کی ولتں منچی جیعله جیعسسته سته (مقتول) سته ورثه تں عفوه جے بکچی شی ونګں نه به ی با سته قاتل اموسته دویی کیوسته نچیں دی نه پټله اسی اینه تں ویک چے سته راضی کولا،سته منچی جیعله اموسته زاترانیاراتکیارستاں وعسته بګانه دی کاراں نه بل اسی.کی ولتں سته سته عذراتکښه تی سته قبول کعبا سته ولتں اموسته دویی کیورسته نچیں دی پټله اسی،سته مښ ارم بوتی دیت پعسته بولا کی که ارم بول اسی. کی ولتں سته منچی جیعله سته مښ بزره دمں تی(کینه وحسد) مښ دیت پعسته تعں میوک پلنګاں له بیبا سته ولتں آسته قاتل بلیوک ډګرمنچی ڃمه تی څنګں پارستعں پاتیاسته بول اسی،اتکیوستعں انیاراتکیارسته اوګعماں کلی وپسی تی سته قاتل پمیج ستع بګاسته وچپل اسی کدی کعبا؟ سته دیت نه پعله قاتل اوګعماں سته کیی قانون اسه باسته اوجوپچوعه پکیورکعواشی سه کی که سته تعں امشیں سته بداښچیک وارپمیوک تله اسی. ایموسته نورستانی ګول وعیں سته کویں سته چاراینه بول اسی کی ولتں نورستانی ګول وعیں پارستع کی!نورستانیں پارستع نیں بلکه سوره تات بعاں پارستع پارستع کی !بلیاں جی اوګانی(افغانی) تجی(تاجیک) پارستع جیعیسته بیبا سته ولتں کی دیت پکاعونه ښچیل اسی بلکه  کوسته وری اسه!لویی لویی مښ درسته بول اسی (خون باخون شسته میشد) کی ولتں ورں پارستع نورستانی بجعتں ګوبا سته مقتول سته ورثه ګتی امکیاں تعں انتقام وګں نه به یی باسته ولتں امکیاں بعسل اسی امکیاں کی نه ڃماله اسی .اینه کودیوم امکیاں تں آجیک ډګرپه پعل اسی کی!امکی ورثه لوسں دی ګتی امشیں سته تات بعاس سته انتقال وګل اسی.ایموسته نورستانی ګول وعیں سته اینه چاردی بول اسی کی!آړه امکی ډګرکودیوم تعں کی ماچ وای جکوعاں مکاسته امکی دوښ (جرم) تعں ڃماسته بول اسی چے ایکی کودیوم کولاں پکعه بلیوک بډګره وچپل سله اسی،کیوعں سته جکوع مکاله می نه جیعل اسی بلکه سوره تات بعاں جےامه وعیں دی پته تتی سته مښ جیعله اسی،اینه بګانه امکی جکوع مکاله نه لوسں چیله تی ګتی بدرګں ووپسیل اسی،اتکی ویک چے منچی امکیاں مښ ارم نه بیسته بیبا کی ولتں ارم بی باست ولتں امکی امشیں سته شال ګعام تںاڅله اسی نیں باامکی څنګں شال ګعام جوک وعیں پارستعں پښچاسته بول اسی دی کچی دی امکیاں تں کوداسته حق نه وااسی چے امکیاں تں اینه کودیوم بګانه کوداله.

بګښټه جنرال صفرغرزی سته کتاب(نورستان) سوره سرمولف سون اراسلیمان سته کتاب( نورستان درګذرګاه تاریخ) تعں اونګتسته ای.

ممکن است شما دوست داشته باشید