روزنامه وطنداران

سکه‌لرنینگ یشش طرزی و عنعنه‌لری

سکه‎لرنینگ بیر قسمی کۉچمنچی قوملر، اولرنینگ ایریم گروه‎لری اۉتراق حالتده یشه‎گن و زراعت همده هنرمندچیلیک بیلن شغللنگن. کۉچمنچی سکه‎لر اره‎وه‎لر اوستیگه اوی-چادرلر قوریب، اونده خاتین و باله‎لری یشر اېدیلر، کۉچمنچی سکه‎لر اۉتراق سکه‎لرنی اۉزلریگه تېنگ کۉرمس اېدیلر، اۉز عنعنه‎لریگه صادق اېدیلر. چاروا حیوانلری قۉی و سیگیرلردن عبارت اېدی، تۉنغیز حیوانینی باقمس اېدیلر. اوروش کونلرده چاروالرنی سقلش یۉلینی بیلر اېدیلر. تینچلیک دورلریده یېرگه قوبّه‎لی چادرلر قوریب اۉتیرگنلر، قیمیز ایچگنلر، سوتدن یاغ، قوروت، قتیغ، سوزمه آلیب استعمال قیلگنلر، اوزون اېتَکلی کورتککه اۉخشه‎گن اوستکی کییم کییگنلر، بېللرینی کمر بیلن باغله‎گنلر همده شیم کییگنلر، ایاقلریگه چاریققه اۉخشه‎گن ایاق کییمی کییگنلر، باشلریگه اوزون سویری بۉرک کییگنلر، ساچلرینی قیرمه‎گنلر، سقاللرینی ترتیبلی قیردیرگنلر. ماتم اودوملری برچه تورکلر کبی اۉزلرینی تیرنب، یولیب، ساچینی یازیب بقیریب ییغلر اېدیلر، اۉلیکلرنی حرمتلشگن، مینگن آتلری بیلن کۉمر اېدیلر. سکه‎لر اوسته چاونداز، جنگلرده آت چاپیش مهارتلرینی قوملریگه نمایش قیلر اېدیلر، موازنت سقلاوچی آت اوزه‎نگیسینی بیرینچی مرته سکه‎لر قۉلله‎گن. ختای اۉلکه‎لریده دونه‎ی دریاسی بۉیلریگه قدر میدانده سکه‎لرگه عاید تورلی اوروش قوراللری آت اسبابلری، سوپال کۉزه‎لر، خُملر، وزه‎لر، کمر و آت اسبابلری، تۉقه‎لر، کۉزگولر، بېزه‎کلی بویوملر تاپیلگن. بو تاپیلگن بویوملرده جنگ حالتلری حیوانلر تۉقنشیشی کبی بېزه‎کلر اوچره‎یدی. سکه‎لر صنعتی هونلر دوریگه عاید مدنی یادگارلیکلرگه اۉخشش دیر (بهاءالدین آگیل. تورک کلتور تاریخی. انقره، ۱۹۸۸: سلیم خۉجه، تورک کلتورینی تېمیللیری استانبول، ۱۹۹۰٫ ۳۴-۳۶ ب).

سکه‎لر مرکزی آسیاده هونلر تضییقیدن نفوذ جهتدن کوچسیزلندیلر، میلادی سنه‎دن اوّل ایکّی عصرده آق هونلرنینگ باسقینیدن چېکینیب یشش میدانلرنی تشلب بیر قسمی شمالی هندوستانگه، ینه بیر قسمی اېرانگه چېکیندیلر، سېکین-آهسته هندلرگه ایرانیلرگه قاریشیب اره‎لشیب کېتدیلر، ینه هونلرنینگ ترماغی اوسونلرگه قۉشیلیب کېتدیلر. دینېپر، دونی ایتیل بۉیلرده‎گی سکه‎لر شرقدن سرمتلر، هونلرگه قۉشیلیب کتّه کوچگه ایلندیلر. میلادی ۴ عصرده ونداللر، وېستگتلر، آستگاتلر (حاضرگی گیرمنلرنینگ هجومیگه اوچره‎گن روم ایمپیریه‎سی هونلردن یاردم سۉره‎یدیلر. هونلر رومدن باسقینچیلرنی هیده‎ب چیقره‎دیلر و روم امپراطوریگه حامیلیک قیلهدیلر.

سکه‌لر یشه‌گن حدودلر و اولرنینگ مدنیتی

تورکی خلقلرنینگ اجدادلری حسابلنمیش سکه‎لر یشه‎گن میدان حدودلرینی قدیمگی ختای، یونان، هند و قدیمگی تورکی یازمه منبعلر اساسیده همده سۉنگی عصرلرده آلیب باریلگن قدیم‎شناسلرنینگ قیزیشمهلریگه سویه‎نیب انیقلنیشگه امکانیت پیدا بۉله‎دی. اینیقسه، قدیم‎شناسلرنینگ قازیلمه‎لری سکه همده هون قوملری‎نینگ یشه‎گن حدود و میدانلرینی انکار قیلیب بۉلمس درجه‎ده اثباتلب بېردی. برچه تورکی قوملرنینگ جمله‎دن اۉزبېک خلقی‎نینگ اجدادی کۉک تورکلرنینگ اثباتی قامت قیلگن میدانلری حقیده بیرینچی اۉرینده ختای، هند، وزنتیه، عرب، فارس، تیت یازمه منبعلریده انیق کۉرسَتیب اۉتیلگن، جمله‎دن، اورخون – ینه‎سای بیتیکلری، محمود کاشغری اثری تورکی خلقلرنینگ یشه‎گن وطنلری حقیده انیق معلومات بېرگن. قدیم‎شناسلرنینگ معلوماتلریگه قره‎گنده سکه همده هون قوملری یشه‎گن میدانلری شمالده سیبرنینگ تَیگه اۉرمانلری، شرقدن آلتای، سَیان تاغلری، اولوغ ختای دېواریگه قدر میدان، جنوبدن پامیر تاغلریگه شمالی هندوستانگه قدر میدان، غربدن اېسه قاره دېنگیز شمالی کَوکز دېنگیزی آره‎لیغیده‎گی میدانلرنی اۉز ایچیگه آلگن. کۉرستیلگن حدودلرده سکه همده هون خلقلری و بو خلقلرنینگ اجدادی انسانیت تاریخیده بویوک مدنیتلر یره‎تگنلر. جمله‎دن، عشق آباد شهریگه یقین جایده حاضرگی کونیمیزدن ۶ مینگ ییل اوّل باشلنگن انَو(  ) مدنیتی میلادی سنه‎دن اوّل مینگینچی ییل باشیگه قدر دوام اېتگن. انو مدنیتیده اۉتراق خلقلر حیاتی موجود بۉلگن، قویاشده کوریتیلگن غیشتلی اویلرده یشه‎گنلر، سیگیر، قۉی کبی حیوانلر اسر‎ه‎گنلر، دهقانچیلیک بیلن شغللنگنلر، نمازگاه تیپه مدنیتی دوریده تورکی خلقلر میلادی سنه‎دن ۲۵۰۰ ییل اول موجود بۉلگن بوغدای، ارپه محصولاتینی استعمال قیلگنلر، مسدن تورلی بېزه‎ک بویوملر ایشله‎گنلر. انو و نمازگاه تیپه مدنیتی شمالی هندوستانده‎گی مخندره همده مېساپاتمیه‎ده‎گی شومېرلر مدنیتیگه تاثیر قیلگن دېب قره‎شلر موجود. ابوکن یاکه افنه‎سیوه مدنیتی میلادی سنه‎دن اوّل ۳۰۰۰ – ۱۷۰۰ ییللرده یره‎تیلگن بو مدنیت آلتای تاغلریدن والگه دریاسی آره‎سیده‎گی میدانگه ترقلگن چقماق تاشلردن یۉق اوچلری سویَک ایگینه‎لر مسدن ایدیشلر، پیچاقلر و باشقه بویوملر یسه‎گنلر.

اندرانی مدنیتی تنگری تاغ (تیانشان)، ایسّیق کۉل، بای کۉل و یاییق (اۉرال) دریاسی آره‎لیغیده موجود بۉلگن، اندرانی مدنیتی میلادی سنه‎دن اوّل ۱۷۰۰-۱۸۰۰ ییللر آره‎سیده‎ دوام اېتگن، بو دورده کېنگ آغیز، توبی تېکس بېزه‎کلی سوپال ایدیشلر، تاش قاشیقلر، اۉق اوچلری، سویَک ایگینه‎لر، کبزه‎لی خنجرلر، ساپلی بالته‎لر، سیرغه‎لر کبی بېزه‎کلی بویوملر یسه‎گنلر. بیرینچی مرته آلتین و تونچ (برونزه) بویوملر ایشله‎گنلر. آلمان عالمی و. اېبېره‎خرنینگ معلوماتیگه قره‎گنده ختایلر برانزه‎دن بویوم یسشنی اندرانی مدنیتیدن اۉرگنگن (و. اېبېره‎خر چین تاریخی. فرانگ‎پورت، ۱۹۲۴٫ ۲۴ ب). اندرانی مدنیتی وکیللری آت، تویه، قۉی، سیگیر باقیشنی اۉرگنگنلر. قره‎ سوو مدنیتی‎نینگ دوامی طرزیده یوزه‎گه کېلگن بو مدنیت میلادی سنه‎دن اوّل ۱۲۰۰-۷۰۰ ییللر آره‎سیده موجود بۉلگن قره‎ سوو مدنیتی وکیللری اېنه‎سای دریاسی ساحه‎لریده پیدا بۉلگن معدنلردن فایده‎لنیشنی باشله‎گنلر، تۉرت غیلدیره‎کلی اره‎وه‎لر یسه‎گنلر، تورک خلقلریگه خاص ییغمه چادرلر قوریشنی باشله‎گنلر. کای یونگلرینی ایپه‎گه ایلنتیریب، کییم تیککنلر. تغار و تشتیک مدنیتی ابه‎کن و مینوسه تېوه‎ره‎گیده قره سوو مدنیتی‎نینگ عنعنه‎سی طرزیده رواجلنگن، میلادی سنه‎دن اوّل ۷۰۰ – ۱۰۰ ییللریده دوام اېتگن تونچ (برانزه)دن ایکی تامانی کېسووچی پیچاقلر، خنجرلر، اۉق اوچلری، تونچ بېره‎کلی تۉقه‎لر، ایگینه‎لر، تاجلر، بیلرزوکلر، سیرغه‎لر، تراقلر، ساپلی کۉزگولر یسه‎گنلر، حیوان باشلری صورتی توشیریلگن بویوملر ایشله‎گنلر. کتاب بېلگیلری:

یازووچی: قزاق‏بای محموداوف

اوزگرتیروچی: جوره بیگ قادری

 

 

ممکن است شما دوست داشته باشید