روزنامه وطنداران

زوان و پکرئ بستگی

به زوان و پکرئ میانجینا رابطه و بستگی انت که به ای بستگی یکی آ دگرئ دردا وارت، بیدی پکرا هبر داتگه نه بیت و بیدی هبرا پکر کرتگه نه بیت. پکر کُرتن هبر دیگی کپ انت و هبری دیگ پکر کنگئ کپ انت، مگه پکر کُرتن گیشتر روحی و معنویین نیمگ و زوان گیشتر مارتی (حسی) و مادیین نیمگی واوند انت. پکرئ پیدا کنوک تانکا مجگ انت، مگه به زوانا بدنئ دگه باسک هم ونډ و بهره زورنت و په مخسدئ په شرین گشگا گونی مدته کننت.

یک زوان زانتی گُشیت که پکر و زوان یک کاگدی دو دیم انت که اگه یک دیمی گار بیت آ دگه دیمی هم وت به وت گاره بیت. پکرئ بستگی گون هبرا گیشتر انت، شه هبری بستگیا گون پکرا مخسد ایش انت که هبرئ دیگ هر وخت پکر کُرتنه نه لوټیت، مگه پکرئ کنگ بید هبردیگا بوتگه نه کننت.

پکرئ کنگا زوانیین هما دروشُم (شکل، تصویر) و نام ممکنه کننت که طبیعت و راجئ چپ و چاگردی چیزانی نمایندگیا کننت و رندا گون هوا و توار باسکانی کمکا زوانی مفهوما گون گشگ و اوشکنگی خاصیتا پوره کنت. حقیقت ایش انت که هبری دیگ وسیله‌یی انت که پکرئ کرتنا ودیه کنت، مگه پکر کُرتن هبری دیگی بروکټی وړا هبری دیگی جندا ساپه کنت. زوان پکرئ تکه انت، زوان پکر کُرتنا پیدا کنت و رندا آیرا دگری را دنت. خط و زوان یکی نه انت، نه خط زوانی بهری، نه زوان خطئ بهری انت.

زوان گُشتن و اوشکتنئ مچین سمبول انت که پکریین شکل و ډنئ جهانئ چیزانا درا کننت. مگه خط هما مچین دیستنی، دست اشتنی (لمسی) و شکلیین (حروف) سمبول انت که زوانیین سمبولانا (نشان و علامهانا) نشان دینت و گون دستا یا ماشینا به کاگد و دگه چیزانی سرا نشان داتگه بنت. شه ای هبرا ای وړا روشه بیت که اگه زوان امئ پکر و خیالانی دراه کنوک انت، دگه خط سمبولانی نشان دیوک انت.

مروچی جهانا خطئ وړ وړی سیستم انت که آوانی گیشترکی الفبایی انت، شه خطئ ودی بوگا تا انون نزیک پنچ هزار ساله گوزیت، مگه زوانی ودی بوتنئ تاریخ شه صد هزار سالا هم گیشتر انت و انگته جهانئ باز زوان که ۲۰، ۳۰ ای وطنئ انت، خطئ واوند نه انت. به مروچین جهانا خطئ چنت سیستم و ډول انت که به دو مزنین بهرا بهره بنت، یکی ایدوگرامی یا شکلی چو چینی و یا چاپانیین خطا و آ دگه الفبایی انت. ای سیستمی دیما شُتگین شکل فونیمکی و فونټکین خط انت. به فونیمکا په فونیمی یک علامه (حرفی) انت. مگه فونټیکی سیستم شه ایشی دقیق‌تر انت و به لنگوستیکا شه آیی کار کپتگه بیت. بلوچیی الفبا که شه عربیئ الفبا گپتگ بوته، لوړ بوتگین الفبای شه سیلابیک و فونیمکی الفبا انت.

ډیالکټ یا لهجه یک زوانی توپیر و شکل انت که رندا شه سالان سالی گوستنا به کوم، ټکر و سماجیین بهرانی تها و به جتاجتاین جغرافیایین جاگه و هندان به یک زوانئ تها ودیه بیت. مخسد ایش که یک زوانی شه وخت و جاگه و هندئ دیما و شه آیی گشوکانی جتاجتاین ټکرانی دیما گون بدل بوگا دیم په دیمه بیت که آیرا ډیالکټ گشنت.

زوانئ معیاریین ( کچ و کیل)ی شکل هما انت که به روچئ بزان وهده و وختئ ربیدگیین زندگیئ کاران شه آیی گشوکانی نیمگا کارمرزه بیت. ارتوگرافی یا املا، گالانی مچین نبیسگ انت. گون خط و الفبای هر سیستمی که بیت مثالی وړا: به عربیئ سیستما که بلوچیئ زوانا هم شه آیی کار گپتگه بیت، جمله و ترکیب جتا یا گون وت یگجا نمشته کرتگه بنت چو: وت، سلیم، براس و دگه.

نظریین زوان شناسی هما اصول و پرنسیپانا که به هر زوانی عملیه بنت، پټ و پوله کنت و سئ بهر داریت که تشریحی، تاریخی و مقایسوی انت. عملی کنگیین زبان شناسی، نظریین زبان شناسیی مواد و معلوماتا به زوانی تعلیم داتن و یات گپتنا کارمرزه کنت. یکی شه عملی‌کنگیین زبان‌شناسیئ باز نوک و مزنین بروکټان ترجمه کنگی ماشینی ودی بوتن انت که یک زوانی را به دگه زوانی بدلینیت و په بدلینوک (ترجمانا) اړ نه انت. زوانی راهبند (گرامر) په زوانی تعلیم دیگی آسان کرتنا ونتگه بیت. زوان راهبند یک زوانی جوړ بوگی راه و راهبندانا نشانه دنت و شه عملی کنگیین زبان زانتیئ بهران انت. زوان راهبند (گرامر) چار بهر داریت: فونولوژی، مورفولوژی، ستکس و لکزیولوژی ( گال یا لغت زانتن).

زوان و پکرئ بستگیئ باروا ای نمشتانک شه مزنین زانتکار و کلمکار واجه ع: پهوال نمشتانکان گپتگ بوته که سالان دیمترا به وطنی بلوچیئ شینک و اشاعتانی تاکدیمان شینک بوتگنت.

نبیسوک: اُستاذ خیرمحمد گمشادزهی

ممکن است شما دوست داشته باشید