روزنامه وطنداران

تصوف نیمه و او نیمه حقده بحث اٻته‌دی؟

تصوف مدنیتیمیز تاریخیده‌گی غرایب بیر فن بۉلیب، اۉزیگه خاص یۉنه‌لیش و عنعنه‌لرگه اېگه‌دیر. او کۉپینچه ادبیات و فلسفه غایه‌لرینی عرفانی طرزده، یعنی معرفی قیافه‌ده عکس اېتّیره‌دی، شو باعث بعضاً مذکور علملر قطاریده تیلگه آلینیب، اولرنینگ جهانی (گلوبل) بیر قسمی سنه‌له‌دی. مثلاً، ۱۰ عصردن باشله‌نیب تصوف حرفه‌ای (پروفیشنل) شریعت غایه‌لری بیلن قۉشیلیب کېتیب، اونینگ بیر یۉلی مضمونینی عکس اېتّیردی، ادبیات‌نینگ اېنگ گۉزه‌ل و نفیس تویغوسی ـ عارفانه یۉله‌نیشینی باشلب بېردی.

شو بیلن ممتاز ادبیاتیمیز مندرجــه‌سی بیر نٻچه ترمــاققه اجره‌لیب کٻتدی. جمله‌دن، ادبیات‌نینگ مداحلیک، دینی ـ مذهبی، قهرمانلیک، علمی و سیاسی یۉنه‌لیشلری رواج تاپگن بیر پیتده، اونینگ معرفتی‌آموز و پند ـ اخلاققه بای غایه‌لری تصوفانه آهنگ کسب اېتیب، عالم و آدم قسمتی، کاینات سرلری، روحانیت مسأله‌سی، وحدت ـ الوجود معماسی، بیرلیک و انألحق غایه‌سی ـ عموماً اللّه و اونی ادراک اېتیش، تأنیش و بیلیشی حقیده بحث اېتدی.

یوزلب مدحیه‌آموز قصیده‌لر آهنگیده ایتیلگن مداحانه روحده‌گی شاعرلریمیز، پیغمبریمیز محمد مصطفی (ص) و او کیشی‌نینگ چهاریاری و صحابه‌لری حقیده‌گی حمد، نعت، مناجاتلر، اینچنین شیعه مذهبلی اماملر، جمله‌دن امام حسین‌نینگ سرگذشتینی عکس اېتّیرگن دینی و مذهبی کتابلر، «شهنامه» و «قوتدغوبیلیک»گه اۉخشه‌گن قهرمانلیک داستانلری، شاه‌لرنینگ سیاسی یوریشلری و آداب ـ اخلاقنی تصویر اېتگن منبعلر، شونینگدېک ادبیاتی‌میز نظریه‌سیگه عاید رساله‌لرنینگ مضمونی عموماً آلگنده تصوفگه هېچ علاقه‌سی یۉق  اٻدی. اما ادبیات‌نینگ علی‌الخصوص عاشقانه و پندآموز موضوعسی تصوفگه قتّیق باغله‌نیب کېتیب، تصوف یۉللری‌نینگ غایه‌لرینی اۉز مقصدلریگه تابع اېتیب، ادبیات‌نینگ ایچکی امکانیتلریدن کینگ کۉلمده فایده‌لندی و اونینگ یشیرین و سرلی آهنگی و مغزینی الیگاریک ـ رمزی طرزده مستقل و مخصوص بیرفن ـ تصوف ادبیات بیلن قۉشیلیب کېتیب، اونینگ عرفانی و معرفی ـ معنوی خصوصیتلرینی تأسیس اٻتدی.

تصوف ایلک شکللنگن دوریدن باشلب مستقل بیر علم صفتیده نفس آلردی و کٻینگی اثرلرده مخصوص تاریخگه اېگه بۉلیب، اۉز کٻله‌جگنی اسره‌ب ـ اویلب مستحکمله‌دی. ۱۵ عصرده یشه‌گن علامه عالم حسین واعظ کاشفی «فتوتنامه» اثریده تصوف سۉزی حقیده بوندی یازه‌دی: «بعضیلر بو سۉز اسلام پیدا بۉلگندن کٻین کٻلیب چیققن دٻدیلر. اما معلوم بۉلیشیچه، تصوف سۉزی اسلامدن آلدینگی زمانده هم بۉلگن اېکن. «اونسول صۉفیه» کتابیده بیرینچی بۉلیب «صۉفی» دٻگن نامنی آلگن آدم  آدم آتا فرزندلریدن بیری ـ شیث  اٻدی دٻب نقل قیلینه‌دی. اونینگ لباسلری یشیل صوف (جان متا)دن اېکن و شیث‌دن کٻین جون متادن کییم کییب یوروچیلرنی «صۉفی» دٻه‌دیگن بۉله‌دیلر. اۉزینی شو طایفه‌گه منسوب دٻب بیله‌دیگنلرنی  تصوف اهلی دٻب یوریته‌دیلر» (۱۵، ۱۸۴).

یعنی معلوم بۉلیشیچه، تصوف علمی‌نینگ تاریخی دنیانینگ پیدا بۉلیشی دوریگه باریب تقیله‌دی و بیرینچی بۉلیب تصوف یۉلیگه کیرگن و شو بیلن بو نامگه اساس سالگن کیشی آدم آتانینگ اۉغلی شیث بۉلگن اېکن. شو باعث مذکور معلوماتگه کۉره تصوف اسلامدن آلدینگی عصرلرده اۉز تاریخیگه اېگه فن اٻدی و اول دورلرنینگ دینی و مذهبی غایه‌لری بیلن بیرگه‌لیکده قۉشیلیب، ترقی تاپیب کٻلدی. بنابرین اونینگ تاثیری و ایریم غایه‌لرینی، جمله‌دن جون متاعدن کییم کییش، نفسگه بٻریلمسلیک، خلوتلنشنلیک اختیار اېتیش کبی عنعنه‌لرینی یودیولیک، بودایی‌لیک، زردشتی‌لیک، مانی‌لیک و نصرانی‌لیک دینلریده هم یققال کۉریش ممکن. مذکور دینلرگه نسبتاً یاش و نوقیران دین بۉلگن ـ اسلام دینی اېسه اۉز غایه‌لرینی اساساً شو دینلر اساسیده شکلنتیره‌دی و شوندی اېکن، طبعی‌که، بو مناسبتلر اساسیده قدیمی تصوفانه غایه‌لر، مثلاً الله‌نی سېویش، اونینگ یۉلیده ریاضتگه بېریلیش، اونینگ وصالیگه اېتیش، صۉفی‌لیککه اېنتیلیش و باشقه صفتلر اسلامگه اۉتیب، بو دورده نشو و نمو تاپتی و کېین ینگی ـ ینگی رنگ و آهنگ کسب اېتیب رواجلنیب باردی.

علی بن عثمان الجلابی «کشف‌المحجوب» کتابیده (۱۱ عصر) تصوف تاریخینی اسلام دینی بیلن باغلب، اوشبو توشونچه‌نینگ  شرحی بۉییچه، ۷ ـ ۱۰ عصرلرده یشه‌گن، مذکور علم نماینده‌لرینی ابن جلا  ابو عمر دمشقری، ابوبکر شبلی و شولرگه اۉخشه‌گن جایده کۉپ کیشیلرنینگ فکر ـ ملاحظه‌لرینی قید اٻته‌دی (۳، ۴۳). جمله‌دن، حضرت علی چیوره‌لریدن بۉلمیش اولوغ متصوف ارباب محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابو طالب دېگن اېکنلر: «تصوف بو ایزگو خصوصیتلی بیر کسب دېگنی‌دیر، هر کیم‌که ایزگو طبیعتلی بۉلسه، او یخشی‌راق صۉفی بۉلیشی ممکن و ایزگو طبیعتلیک‌نینگ ایکّی تامانی بار: بیری خلق بیلن همجهت بۉلیشی بۉلسه، ایکّینچیسی حق بیلن بۉلیش‌دیر»  (۳، ۴۴).

کٻینگی متصوف شیخ ‌نوری «تصوفانه نفسنی ترک اېتیش و نفس بلاسیدن قوتولیش» دېب حساب‌لیدی (۳، ۴۲) و سۉزنینگ  پیروردیده  مؤلف ینه تأکیدلب اۉتدی:  «تصوف رسمیتچیلری اٻمس، اخلاق‌دیر. او آزادلیک واسطه‌سیدیر و بو واسطه یله بنده‌لر هوا و هوس بندیدن آزاد بۉله‌دیلر»  (۳، ۴۷). مشهور صۉفی جنید بغدادی‌نینگ فکریگه کۉره «تصوف تعریف _ توصیفلردن عبارت بیر خبر و هر بیر بنده سینینگ کۉزگوسیدیر. دیدیلرکه، بو تعریفلرحق اوچون قیلینه‌دیمی یا خلق اوچون؟ دیدی: اصلی حقیقتی حق اوچون، ظاهری اېسه خلققه عاید. یعنی حقیقتی اولگی، بنده لر صفتی‌نینگ  فنا تاپیشینی تقاضا اٻتدی و بنده‌لر صفتی‌نینگ فناسی حق صفتی‌نینگ بقاسی‌دیر» (۳ ۴۱).

فریدالدین عطارنینگ «تذکره‌الاولیا»سیده بېرگن معلوماتگه بناءً جنید بغدادی تصوفنی ینه بونده‌ی تعریفله‌یدی: «تصوف کۉنگیل صفالیگی، نفس طلبیدن واز کېچیش، روحانیت صفتلرنی کسب اېتیش و حقیقت (اللّه) علملریدن واقف بۉلیش‌دیر» (۲۳، ۳۰۰). جنید بغدادی صفداشلریدن بۉلگن زبردست متصوف عالم بایزید بسطامی تصوف حقیده بونده‌ی یازه‌دی: «دېدیلر: تصوف نامی‌دیر؟ دیېدی: آسایشته‌لیک (تینچلیک) اېشیگینی اۉزیگه قتّیق یاپیش و ایچکریده‌گی قلفلنگن تنهالیککه عذاب ـ مشقت بیلن تیزه‌سینی اوستیگه باش اېگیب عمر کېچیریش‌دیر» (۲۳، ۱۳۷).

شیخ علی بن بندار السیرافی النیشاپوری‌نینگ ایتیشیچه، «تصوف شونده‌ی نرسه‌دیرکه، اونینگ اېگه‌سی هم ظاهرده و هم باطنده اۉزینی کۉرمه‌یدی و فقط حقنی کۉریب و او بیلن یشه‌یدی» (۳، ۴۶». شیخ ابو حافظ حداد نیشاپوری‌نینگ تأکید‌لنیشیچه، «تصوف جمله (تمامیله) آداب‌دیر» (۳، ۴۷).

«نفحات‌الانس» مؤلفی مولانا جامی‌نینگ ایتیشیچه، بندار بن الحسین بن محمد الشیرازی (وفات اېتگن ییلی ۹۶۴ میلادی) ناملی ۱۰ عصرده یشه‌گن شیخ تصوفنی بونده‌ی تعریفلگن اٻدی: «اوندن سوره‌دیلر: «تصوف نیمه‌دیر»؟» دېدی: «عهدگه وفا قیلیش». شو لحظه‌ده بیرعیار صۉفی‌گه دېدی: «بیز و سیز اۉرته‌میزده‌گی فرق شوندن عبارت‌که، نیمه‌یکه بیز ایتسک، اونی قیله‌میز، اما سیزلر نیمه‌یکه کۉنگیلدن اۉتسه  اونی قیله‌سیزلر» (۴، ۳۲-۳۳).

شو طریقه، تصوف توشونچه‌سی و اونینگ معنا و مضمونی انگلش بۉییچه قدیمگی منبعلر معلوماتیگه تیه‌نیب، بیر مونچه فکرلر بیلن تأنیشیب چیقدیک، بو فکرلر کېینگی عصرلرده ینه کۉپه‌ییب، چقور ایلدیز آتدی. اما مذکور معلوماتلردن هم انیق‌که، تصوف نامی اېکن، اونینگ مضمونینی نیمه تشکیل قیلرکن؟ تصوف ـ عالملری و اونینگ نماینده‌لری فکریگه کۉره ـ الهی حقیده‌گی  علم  و الٰهیات حقیقتی بیلن باغلنگن روحانیتدیر. اونینگ ضمیریده ایزگولیک  و هم‌جهتلیک، آداب و اخلاق، آزادلیک و منگولیک، حققه و خلققه خذمت قیلیش، کۉنگلینی پاک و مصّفا توتیش، عهد و پیمان و وفادارلیک، حلاللیککه، بېریلیش و نفسدن قوتیلیش، علم اۉرگنیش، کمترلیک و خاکسارانه حیات کېچیریش، گناه‌لردن یوز اۉگیریب، فقط ثواب ایشلر بیلن شغللنیش، پاک نیتلی و اخلاصمند بۉلیش، تنهالیکنی سېویش، یگانه مقصد ساری اینتیلیش، ایکّی عالمگه قۉل سیلتب روحاً و جسماً آزاد و اېرکین بۉلیش، فقیرانه حیاتنی برچه بایلیک و حتی سلطانلیکدن هم افضل کۉریش مسئله‌لری یاته‌دی و شولر بیلن عمر اۉتکزیش طلب اېتیله‌دی. شو سبب تصوف انسان‌نینگ روحیتینی تربیه اېته‌دیگن، اونینگ باییشی، مکمل‌لشیشی، کامل‌لیگی و فعالیتیگه کوچلی تأثیر اېته‌دیگن مهم بیر اخلاقی عامل بۉلیب، انسان ذاتیده اللّه‌گه خاص صفتلرنی کۉریشنی ایسته‌یدی.

بو مېزانده تصوف انسان اوچون اېنگ کیره‌کلی نرسه ـ اخلاقی حمیده (ایزگو اخلاق)نی ترغیب و تشویق اېته‌دیگن علمی و ادبی منبع حسابلنه‌دی  و اونینگ ماهیتی اېسه تعلیم ـ تربیه و پند نصیحتگه عاید بۉلیب، انسانی و حیاتی مسأله‌لرنی  قمره‌ب آله‌دی. ممتاز ادبیاتیمیز تاریخیده شو یۉسینده  یره‌تیلگن، یعنی تصوفانه  آداب ـ اخلاق  خصوصیده  بحث اېته‌دیگن کتابلر  سان ـ سناقسیز. مثلاً، بیزگه معلوم کتابلردن، نظامی‌نینگ  «مخزن‌الاسرار»، امیر خسرو دهلوی‌نینگ «مطلع الانوار»، شیخ سعدی شیرازی‌نینگ «بۉستان» و «گلستان»، حافظ شیرازی‌نینگ غزلیاتی، نوایی‌نینگ «حیرت‌الابرار»، و «محبوب‌القلوب»، جامی‌نینگ «سلسلهالذهب» و شو کبی اثرلر دنیوی آداب ـ اخلاق ضمیریده تصوفانه آداب ـ اخلاقنی ترغیب ـ تشویق قیلیب، محاکمه اېته‌دیلر  و صۉفیانه مضمونگه اٻگه‌دیرلر.

ایکّینچی تماندن تصوف حق (اللّه) بیلن بیرگه بۉلیشنی، اۉزینی بوتکول حققه بېریب کۉزگودېک اونی کۉریشنی، ظاهرده خلق، اما باطنده حق بیلن یشه‌شی، بنده تمثالیده فنا بۉلیب (اۉلیب) بقا (تیریکلیک) و اللّه علمیدن واقف بۉلیب روحانیت تاپیشی، آرام و آسایشته‌لیکدن واز کېچیب دایمی روشده عذاب و مشقتلرگه بېریلیشنی، تون و کون مراقبگه اۉتیریب، ریاضت چېکیب، ذکر اېتیشنی و نهایت اۉزینی تماماً یۉقاتیب فقط حق تمان اینتیلیشنی، حق بیلن نفس آلیشنی، بوتون وجودنی، روحیتینی حققه قره‌تیشینی  بیلدیره‌دی و افاده اېته‌دی. بو نظامنامه بۉییچه اونینگ معیاری  حقشناسلیک  علمی  بۉلیب قاله‌دی.

تصوفانه غایه‌لر اصلیده شو مضموننی قمره‌ب آله‌دی و او شو مضمونلرگه قره‌تیلگن الهی بیر کوچ‌دیر. آداب و اخلاق، وفا و عهد مسأله‌لری اونینگ معرفی قاعده‌سی بۉلیب، او شو غایه‌لر کېنگلیگیده یاییلیب، صیقل تاپیب، رواجلنیب، انسانیتگه  تأثیر اېته‌دی، اونینگ جسمی کوچ و نور و صفا بخش اېته‌دی. بنابرین، شیخ ابوالحسن نوری‌نینگ «تصوف بو اخلاق» و محمد الشیرازی‌نینگ «تصوف وفا و عهده‌دیر» دېگن عینی حقیقتنی بیلدیره‌دی و تصوف‌نینگ اصل مضمونیگه عاید قۉللنمه حسابلنه‌دی.

شونده‌ی قیلیب، حقشناسلیک علمی اخلاق علمی بیلن بقامتی و بیرگه‌لیکده جریان تاپیب، عموماً سانی  فضیلتلرگه بای و عالم و آدم تقدیری بیلن باغلیق معمالرنی ترغیب ـ تشویق اېته‌دی و دایمی شولرگه تینه‌دی. تصوف‌نینگ باش یۉنه‌لیشی بۉلگن غایه اللّه بیلن باغلنگن روحیت‌دیر و شو تیزیم‌نینگ اساسلرینی افاده اېته‌دیگن کتابلر هم نهایتده کۉپ. بو حقده بیزگه تأنیش اثرلردن امام غزالی‌نینگ «کیمیای سعادت» و «احیا‌العلوم»، خواجه عبداللّه انصاری‌نینگ «محاکمات»لری، شیخ ابو سعید ابوالخیری‌نینگ «اسرار‌التوحید»، خواجه احمد یسوی‌نینگ «دیوان حکمت» فریدالدین عطارنینگ «منطق‌الطیر» و «الٰهی نامه»سی، جلال‌الدین رومی‌نینگ «مثنوی و معنوی»سی، پهلوان محمدنینگ رباعیلری، نوایی‌نینگ «لسان‌الطیر»، جامی‌نینگ «شرح رباعیات»نی سنه‌ب اۉتیش ممکن.

۱۱ عصرده تصوف باره‌سیده فارس تیلیده یازیلگن اېنگ قدیمی تذکره «کشف‌المحجوب»ده اوشبو تعلیمات‌نینگ «بناسی» یعنی توزیلیشی «سکّیز خصلت»دن عبارت دېب تأکیدلنه‌دی. کېین بو خصلتلرنینگ هر بیری اۉز نوبتیده پیغمبرلرنینگ شو خصلتلری دایر خصوصیتلری بیلن قیاسلنیب، شو طریقه مذکور خصلتلرنینگ پیغمبرلر خصلتیدن سرچشمه آلگنی اشاره اېتیله‌دی. شو ترتیبده مذکور تذکره مؤلفی علی بن عثمان تمانیدن تصوف «بناسیگه» تام معناده دینی ـ عرفانی آهنگ بېریلدی. چنانچه تصوف توزیلیشی‌نینگ سکّیز بناسی (عمارتی) بونده‌ی تعریفلنه‌دی:

بیرینچی «سخاوت و او ابراهیم پیغمبردن نسبت آله‌دی‌که، سخاوتده تېنگ یۉق کیشی اٻدی. چنانچه فرزندینی خدا یۉلیده قربان قیلدی» و بو سخیلیکنی هیچ کیم قیلمه‌گن اٻدی. ایکّینچیسی «رضالیک‌کیم اسحق پیغمبرگه. او اللّه فرمانیگه رضالیک بېریب عزیز جانینی ترک اېتیشگه راضی بۉلدی». اوچینچیسی «صبرکیم، ایوب پیغمبردن ایلدیز آله‌دی. بو پیغمبر تنه‌سینی ېیتمیش ییل قورتلر یېدی  و او اېسه بو بلای عظیمگه  صبر ـ برداش قیلدی». تۉرتینچیسی «اشارت کیم، ذکریا پیغمبرگه منسوبدیر» و بیشینچیسی «غریبلیک کیم، یحیی پیغمبر قسمتی بیلن باغلیقدیر. او اۉز وطنیده غریب و قرینداشلر آره‌سیده بېگانه اٻدی».  آلتینچیسی «سیاحتده‌کیم عیسی پیغمبرنینگ عادتیده توتیشدی. عیسی سیر و سیاحتده مجرد، یعنی تنها (یکّه) یورردی و بیر کاسه و بیر تراقدن باشقه نرسه آلیب یورمسدی». یٻتینچیسی «صاف لباسده‌کیم موسی پیغمبرنینگ لباسیگه نسبت بېریلدی. موسی‌نینگ جمعی‌که کییه‌دیگن کییم (تۉنی) صوف (جون متاع)دن عبارت اٻدی». سیکیزینچیسی «فقیرلیکده‌کیم، محمد مصطفی (ص)نینگ اصل عادتلریدن اٻدی» (۳، ۴۵).

شو طریقه، ۱۱ عصرده یشه‌گن الجلابی‌نینگ فکریگه کۉره، تصوف عمارتی سکّیز قوتدن عبارت بۉلیب، اۉز ارا بیر ـ بیریگه اۉرنتیلگن و پیوند بۉلگن اوشبو قوتلر ییر و هواده مستحکم و ابدی توریبدی. بولر سخی، رضا، صبر، اشارت، غربت، سیاحت، صوف کییم و فقر. ۱۱ عصرگچه تصوفگه مایل قیلگن کیشیلر انه شو سکّیز زینه‌دن  اېسان ـ آمان اۉتیشلری و اولرنینگ قانون ـ قاعده‌لریگه رعایه قیلیشلری شرط اٻدی. چنانچه سخاوتده یگانه بۉلیشی، رضالیککه جانینی هم ایه‌مسلیگی، صبر ـ برداشده مثل‌سیز، غربتده طاقتلی، فقرده چیده‌م‌لی بۉلیشی طلب اېتیلردی. اشارت  و سیاحتده اېسه باشقه‌لرگه نمایان بۉلماغی درکار اٻدی. بولرنینگ قطاریده البتّه جون متاعدن تیکیلگن کییم کییب  یوریشی لازم اٻدی. یعنی دروېشلیکنی اختیار اېتگن سالک اول زمانه‌لرده مذکور باسقیچلرنی ضبط اېتیب، حقیقی متصوف اربابگه ایلنردی و کېین ارشاد (دعوت)گه اۉتیریب، صۉفیانه غایه‌لر ترغیب ـ تشویقی بیلن شغللنردی.

آره‌دن تۉرت عصر اۉتیب، ۱۵ عصر کېلدی. بو آره‌ده تصوف‌نینگ مذکور بناسی ینه‌ده مستحکملنیب، تاباره رواجلنه باشله‌دی و اونینگ باسقیچلری اۉنته‌گه یېتدی. باسقیچلرنینگ توزیلیشی و ایچکی مندرجه‌سی  هم تکامللشیب باردی. چنانچه مذکور سکّیز باسقیچ یا رکندن ایکّیته‌سی رضا و سخی قالیب، قالگنلری باشقه توس و مضمون آلدی و اینچنین اولرگه ایکّیته ینگی رکنلر همراه بۉلدی.

شونده‌ی قیلیب، ۱۵ عصرده تصوف «بنا»سی ـ حسین واعظ کاشفی‌نینگ «فتوت تنامه»ده ایتیشیچه، قوییده‌گی حالتده نا معین بۉله‌دی: علم، حلم، تقوا، سخی، شکر، صدق، وفا، صفا، عشق، رضا (۱۵، ۱۸۶). بو ناملر تصوف جریانی‌نینگ ۷ عصردن ۱۵ عصرگچه بۉلگن مصفاده توب اۉزگریشلرگه دوچ کېلگنی و ماهیتاً تماماً ینگیلنگنینی کۉرستیب توریبدی. ۷-۸ عصرلرده اهمیت‌سیز قالگن رکنلر کېینگی دورلرده مهم اهمیتگه اېگه بۉلدیلر و شو ترتیبده تصوف زاهدلیکدن عارفلیک تامان یۉل آلیب، صۉفیلرنینگ ینگیچه توس آلگن فکر و ذکری و تفکّرینی عکس اېتّیردی. اینچنین، او تصوف‌نینگ خلقانه آهنگ و پرنسیپلردن  باشله‌نیب کتّه و حقیقی  بیر مکتبگه باریلگنلیگی یاخود تبدیل تاپگنیدن دلالت بٻره‌دی.

بو حادثه‌نی شوندن هم بیلیش ممکن‌که، اۉتگن عصرلرده اونچه مهم بۉلمه‌گن ینگیچه تصوفانه غایه‌لر ینه پیدا بۉلدی. مثلاً ۱۵ عصرگه کٻلیب، مذکور اۉن رکندن تشقری ینه تورت رکن و اوچ نهایه (تصوفانه توشونچه) عمل قیله باشله‌دی. اولر حال، سِر، خاطر، (کۉنگیل) و اشارت بۉلیب، نهایه‌‌‌‌سی تجرید، تفرید و توحیددن تشکیل تاپتیلر (۱۵، ۱۸۶).

شو طریقه، تصوف مسلکیگه مایل قیلگن کیشی حقیقی صۉفی بۉلیشی اوچون جریان‌نینگ اۉن رکنیگه صدق ـ‌ دلدن بٻریلیب، اولرنی اۉزلشتیریب، کٻین ینه تۉرت رکن تأثیریده قالیب، نهایه‌سیده اۉزیدن کٻتیب بیرلیک تاپیش مقصدیده تنهالیککه بٻریله‌دی. بو زینه‌دن باشلب او فرد، یعنی یالغیز بۉلیب، اوندن سۉنگ آخرگی درجه وحدت‌گه اېریشه‌دی و کامللیک صفتلر کسب اېته‌دی. تصوف ۱۵ عصرده و اوندن کٻینگی دورلرده شوندی باسقیچلرگه بۉلینیب کٻتدی و بیرینچی قدملردن وحدت‌گچه اونینگ باسه‌دیگن یۉلی یولدوزشناسلیک (استرونومیک) مصافه آلیب، یٻر بیلن آسمان اۉرته‌سیده‌گی نهایه‌سیز یۉلی بۉلیب، شو یۉنه‌لیشگه باریلیب کٻتدی. مینگلب صۉفیلردن فقط بیتّه‌سی بو تۉسیقلردن ایسان ـ آمان اۉتیب کامللیککه اېریشه آلردی، خلاص. تصوف یۉلی منه شوندی مشکل و مرکب یۉل اٻدیکه، اونینگ تۉنغیچ نماینده‌سی سالک ـ صۉفی اونگه اېریشیش و اونی باسیب اۉتیش مقصدیده دایما سعی ـ حرکتده بۉلیب، جانینی فدا قیلردی.

ممکن است شما دوست داشته باشید