روزنامه اصلاح
ریاست روزنامه های دولتی افغانستان

فضایل اخلاقی مهار کننده ی رذایل نفسانی

فضایل و رذایل دو عنصریست که در وجود همه انسانها به نحوی وجود دارد، اینکه در برخی از انسان ها پدیده ی فضایل تا چه حد است و در نهاد انسان های دیگر عنصر رذایل چه مقدار وجوددارد و چگونه می شود رذایل را زایل و فضایل را کامل کرد ، برخی از اهل عرفان و دانش پیرامون این دو عنصر چنین نظر دارند.

محاسبه در زنده گی، رسیده گی به حساب دخل و خرج است و آنکه عقل معاش دارد ، میداند که اگر خرج بر دخل فزونی گیرد کار معیشت به تباهی می کشد.

محاسبه در عرفان  رسیدگی به حساب اعمال صاحب معنویت است که در کار های خود شرایط و مقررات را ملحوظ دارد، از جاده ی  اعتدال خارج نشود ، از لغزش واشتباه بر حذر باشد و اگر گاهی قصوری درکار او پیش آید به دفتر حساب خود رجوع کند و آن قصور را جبران نماید.

با این توضیح مختصر میتوان گفت که غریزه های حیوانی و رذایل باطنی درتمام مردم یکسان نیست. در اشخاص فرق می کند. این تفاوت ها بستگی به وراثت و محیط زندگی افراد دارد؛ مثلاً یک انسان به زودی خشمگین می شود و از کوره به در می رود. دیگری بدون اینکه تمرینی کرده باشد باالطبع بردبار و به اصطلاح خون سرد است. یا اینکه یک تن جنساً حسود است و در دیگری حس حسادت ضعیف است.

همچنین در فضایل اخلاقی هم مردم یکسان نیستند. یک انسان طبعاً خوشرو وشیرین سخن است ودیگری عبوس وترش رو.

پس اگر ما بخواهیم خود را تربیت کنیم باید ببینیم نقاط ضعف مان کدام است ودر صدد اصلاح آن برآییم.

از اول کار، نباید بار را سنگین کرد که سنگ بزرگ نشانه ی نزدن و مأیوس شدن است. پس  اول به ملایمت پیش می رویم و همینکه نیروی بیشتر یافتیم تمرین های مشکل تری را آغاز می کنیم.

برای اینکه کار جنبه ی عملی پیدا کند یک برنامه را در این مورد بر می گزینیم:

از رذایل نفسانی که می خواهیم برای تزکیه خود آنها را مهار می نماییم سه تا انتخاب می کنیم: خشم ، حسد ، شهوت واز فضایل اخلاقی که می خواهیم تقویت نماییم، سه تا خوشرویی،  دلجویی، همدردی.

حال برخی از انسان ها ممکن است این اقبال را داشته باشند که بعضی از این غرایز در آنها ضعیف باشد. چه بهتر، کار آسان تر می شود اگر برعکس باشد، تلاش طولانی تر و صعب تر خواهد بود.

برای انجام کار، دفتر محاسبه ای تهیه می کنیم و به عده ی روز های ماه سی یا سی و یک ورق داشته باشیم و هر ورق که صفحه دارد تاریخ گذاری می کنیم. در بالای یک صفحه خشم، حسد، شهوت را یادداشت می کنیم  و در صفحه ی دیگر خوشرویی، دلجویی و همدردی.

روزی که می خواهیم کار را آغاز کنیم با کمال خضوع از خداوند در خواست میکنیم که ما را در راهی که پیش گرفته ایم یاری فرماید و توفیق را رفیق راه ما کند. بعد با خدای خود عهد می کنیم که با خلوص نیت وظیفه ی را که برعهده گرفته ایم انجام دهیم.

در داوری نسبت به خود سخت گیر باشیم و خود را گول نزنیم، در راه ثابت قدم باشیم، صبر را پیشه ی خود سازیم. از ناکامی های اولیه نترسیم واز میدان بیرون نرویم.

همینطور که چند بار گفته شد، باز هم تکرار می گردد، این تمرین ها مانند ورزش بدنی است، باید عمل کرد، با خواندن و گفتن نتیجه ی حاصل نمی شود، باید استوار بود که با حلوا، حلوا گفتن دهن شیرین نمی شود.

روز آغاز کار به دقت مواظب رفتار خویش می شویم که آیا خشم ، حسد و شهوت بر ما غلبه نموده یا در خوشرویی و دلجویی و همدردی قصور کرده ایم یانه؟

روز های اول باید مدام این وظایف را در نظر آوریم، ولی پس از چندی عادت ثانوی می شود و ضمیر ناآگاه مامتوجه کار خواهد بود.

هر شب پیش از خوابیدن به حساب روز رسیدگی می کنیم ، ببینیم تاچه حد مراقب حال خود بوده ایم. سپس در دفتر یادداشت وضع حال خود را ثبت می کنیم وحتا اگر بخواهیم میتوانیم به خود نمره دهیم.

دراین یادداشت قصور هایی که مرتکب شده ایم شرح میدهیم که برای روز های بعد رهنمون ما باشد. زیرا ممکن است که روز خوب کار کرده باشیم و روز بعد به عللی اختیار از دست مان رفته باشد.

این کار وقت زیادی از ما نمی گیرد. شاید بیش از نیم ساعت وقت نخواهد. ولی همین نیم ساعت که ما به فکر حال خود بوده و خود را به کمک آزمایش زده ایم فوایدی بیش از حد تصور دارد.

صبح روز بعد یادداشت ها را از نظر می گذرانیم و از خداوند می خواهیم که در آن روز از روز پیش توفیق بیشتری نصیب ما شود. این بود تمرین تزکیه وعمل محاسبه.

در اینجا پرسش مطرح می شود اگر گاهی درکار غفلت شود ضرری نخواهد داشت؟

به نظر پیشکسوتان عرفان و معنویت، البته که ضرری خواهد داشت واین غفلت دو ضرر دارد، یکی این ، هر روز که به حساب خود نرسیم به همان اندازه عقب می افتیم، دوم  اینکه این کاهلی نشانه ی این است که آن دلبستگی لازم را نداریم واز کار طفره میرویم.

اگر این قصور درکار عادت شود، به تدریج از علاقه ی مان کم خواهد شد و نتیجه ی مطلوب به دست نخواهد آمد. بسیاری از این تمرین ها را به طور نا مرتب انجام داده و علاقه ی واقعی نشان نداده ایم ونتیجه هم نبرده ایم، تقصیر را به گردن نا رسایی برنامه انداخته ایم.

پیروی از این رویه، کار شاقی نیست، روز در ضمن کار بدون صرف وقت اضافی مواظب تعهدات خود هستیم وشب قبل از خوابیدن نیم ساعت به امور باطنی خود رسیدن تکلیف نیست.

اینکه گفتیم در روز مواظب تعهدات خود باشیم، ایجاب یک مقدار توضیح را می نماید، آن، این که:

فرض کنیم ، انسانی هستیم که زود خشمگین می شویم و میدانیم که تعهد کرده ایم تا خشم خود را مهار کنیم، همینکه در سر موضوعی مقدمات خشم در ما پدید آمد یادمان می آید که تعهد کرده ایم تا خشم خود را فرونشانیم. چند ثانیه چشمان خود را ببندیم ودر دل بگوییم: ” الکاظمین الغیظ و العافین عن الناس. ” کم کم با این عادت خشم از ما زایل می شود. همینطور راجع به حسد ، همینکه احساس کردیم در باره ی شخصی یا چیزی دردل ما آثار حسد پیدا شد، فکر کنیم از این حسد چه فایده برای من است. آیا جز اینکه روح مان را آزار دهد و آرامش ما را مختل سازد نتیجه ی دارد؟

همینطور هم راجع به فضیلت های اخلاقی سعی کنیم ، هر روز با مردم خوشرو باشیم، از آنها بی مضایقه دلجویی کنیم و به درد شان برسیم. شهوت که از جمله سه رکن رذایل است، نیز انسان را دچار سردرگمی ها و زد و بند های درونی می سازد.

اگر شهوت به صورت هوس است ؛ مثلاً می خواهی با ولع چیزی بخری وپول آن رانداری به خود بگوییم آیا در روز های کودکی برای یک اسباب بازی همین ناراحتی را نداشته ایم؟

بعد هم که اسباب بازی را خریدیم به زودی از آن سر نخوردیم؟ حالا هم که بزرگ شده ایم، این هوس ها مانند همان هوسهای کودکانه است که اگر در برابر آن قدری خود داری کنیم وتمرین نماییم خود را از مخمصه نجات خواهیم داد.

اگر شهوت جنسی است اندازه را نگهداریم، از کتاب ها، فلم ها و جاهای شهوت آمیز دوری بجوییم و به فکر عفت وعصمت و ناموس نزدیکان خود باشیم که چقدر به آن ارج می نهیم. هرگز نگوییم که صور و فلم های شهوت انگیز در من اثر ندارد. مرد باید خیلی پیشرفته باشد که در منجلاب برود وآلوده نشود. اگر دست مان را نزدیک آتش کنیم می سوزد؛ پس بهتر است که از آتش دوری کنیم.

گل علم ناصری

ممکن است شما دوست داشته باشید