روزنامه هیواد
ریاست روزنامه های دولتی افغانستان

زنک د ماشومانو د معافیت سیستم پیاوړی کوی

زنک څه شی دی؟ زنک دیوولسو غټوعناصروله جملې څخه مهم عنصردی کوم، چې دعضویت په ټولو حجروکې پیداکېږی چې دانسان په وده اولوییدنه کې لویه برخه لری. سربېره پردې د ماشومانو د معافیت سیستم پیاوړی کوی اود Epithelial حجراتو په پوښلو اوساتلو کې خاص رول لری. زنک دسلو میټالو انزایمونو یو مهم جزدی، خو د زنک مهمه بنسټیزه دنده د کو-کتلیست په حیث ده. (بله تیوری وایی، چې دزنک د داخل حجروی هارمونونو په څېر هم دنده ترسره کوی د، بېلګې په توګه دحجراتو وده اود داخل الحجروی ایونو نو لکه کلسیم درول تنظیم.)

علاوه پر دی د پروتینونو دجوړښت په وخت کې دنیوکلیک اسدونو په میتابولیزم کې خاص رول لری لکه د DNA او RNA (ټینګښت)پولیمیرایز کول، چې په زنک پورې اړه لری. زنک دعضویت په ټولو اعضاوو، نسجونو، مایعاتو اوافرازاتو کې موجود دی.

زنک د حجروی پردې دبیولوژیکې دندی دترسره کولو لپاره ډېرمهم اوضروری دی او هم دکاربوهایدریتونو،  پروتینونو او نیوکلیک اسیدونو په استحصال او تجزیه کې برخه اخلی. دوجود څو انزایمونو لکه کاربونیک انهایدراز (د کاربن دای اکساید په تبادله کې)،  دکولمود کاربوکسی پیپتایداز (د پروټین دهایدرولیز لپاره) او دځیګر د ډیهایډروجنیز په جوړښت کې رول لری. په دې نږدې وختونو کې ښودل شویده چې په جنیتیکې انتقال کې هم رول لری.

زنک دعضویت لپاره له وسپنې وروسته یو مهم اواړین عنصردی.  زنک دتولد لپاره داساسی مایکرو نیوترانتونو له جملې څخه یوهغه دی، چې خاص فزیالوژیک ارزښت لری، چې له دوه سوه دزیاتو انزایمونو په پاریدو(تحریک) کې ځانګړی رول لری.

دزنک غذایی منابع: زنک اکثراً په حیوانی پروتینو،  ځیګر، غوښه،  سمندری صدفونو، دماهیانو په غوښو، خسته جاتو لکه چارمغز،  نخود او لبنیاتو لکه پنیر او علاوه پردې په حبوباتو لکه لوبیا،  نخودو او غله جاتو لکه غنمو کې په غنی ډول پیداکېږی، خو په غذاکې د phytic acid موجودیت دزنک بیولوژیکی ارزښت کموی.

د زنک جذب اومیتابولیزم:زنک دPassive Diffusion (له لوړ غلظت څخه ټیټ غلظت ته غیرفعالې تېرېدنې) د عملیی پواسطه دوړوکولمو له لارې جذبېږی. جذب شوی زنک اکثراً دلنډمهال لپاره دځیګرپواسطه رانیول کېږی اوپه میتابولیزم رسېږی. جذب شوی زنک دپورتال سیستم له لارې دالبومینو یا ترانسفرین پواسطه انتقال او ډیېو انساجوته توزیع کېږی چې ۹۰سلنه یې هډوکواو مخططو عضلاتو ته رسېږی. دزنک اطراح او جذب دواړه په منظم ډول سره کنترولېږی،  اطراح یې اکثراً دغایطه موادو له لارې صورت نیسی. دزنک فقدان یا نقیصه څه وخت منځته راځی؟

کله چې داسې خواړه وخوړل شی کوم، چې دزنک جذب کموی، لکه د قهوې او چای څښل چې له زنک سره یوځای وخوړل شی، نو د دې جذب کمېږی.

(( دهغو خوړو خوړل چې د مینځلو په وخت کې ښه وسولول شی، لکه دوریجو مینځل مخکې له پخولو څخه، د تنفسی ناروغیو او دنس ناستی په شدیدو اومتکررو پیښوکې، دسو‌ءجذب په سندروم کې،دشدیدې ځنډنۍ خوارځواکۍ په پیښو کې، په خوړو اوغذایی موادوکې دزنک کمښت، په امیدوارو میندو او شیدو خوړونکو کوچنیانو کې (هغه میندې چې کوچنیانو ته شیدې ورکوی په دوی کې دزنک اړتیا زیاته لیدل کېږی)).

  1. هغه کوچنیان چې دځوانۍ مرحلې ته نږدی وی په دوی کې دزنک کمښت لیدل کېږی (ځکه چې دفعالې ودې اونشونما په درشل کې دی او دانساجو دجوړښت لپاره ډېرزنک ته اړتیا لری)).
  2. هغه ناروغان چې دزیات وخت لپاره درګ (ورید) له لاری تغذی اخلی.
  3. د autosomal recessive تشوشاتو په اخته ناروغانو کې ترسره شونو څېړنو داښودلې چې دوی دزنک په شدید فقدان اخته وو ((چې سبب یی په کولمو کې دزنک په جذوبونکی سیستم کې نقیصه ده)).

دزنک دکموالی نښی نښانی: له ښوونځی څخه مخکې او دښوونځی په عمر کې خرابه نشونما د زنک دکموالی ښکاره نښه ده. په نوبالغو کې دجنسی او ګونادیزم هارمونو ځنډنی پخېدل دزنک دفقدان نښه ده. همدارنګه نور اعراض لکه کم خونی،  بی اشتهایی،  اسهال، دوېښتانو توییدل،  د پوستکې ناروغۍ، د معافیتی سیستم دوظایفو خرابوالی، د ټپونو ژرنه جوړېدل او د هډوکو ستونزی دزنک په فقدان پوری اړه لری. دشیدو ورکولو په مقدمه مرحله کې vesico-bollus (کوچنۍ اولویی تڼاکې) دپوستکې وچوالی، دسراو پوستکی ایکزیماتوز افات ((چې اکثرا orofacial (دخولی شاوخوا))،  perineum (غولنګونو) او acral (دلاسونو او پښودګوتو) په ساحو کې) لیدل کېږی.

دوېښتانو توییدل او دسترګو تغییرات لکه د سترګو التهاب، دزیږمو التهاب (Blepharitis)، له روښنایی نه ویره،  مزمنه نس ناسته،  دودی نشونما تاخر، د خولې د جوف او دغاښونودوریو التهاب (stomatitis)، دذایقې داحساس له منځه تلل ناآرامی او نورواقع کېدای شی.

دزنک دکمښت تشخیص: د زنک دکمښت تشخیص اساساًًدغذایی موادو دتاریخچې ؛ په دوامداره ډول دزنک لږ مقدار اخیستل او په زیاته پیمانه له کولمو څخه دزنک دضیاع؛ اود کلینیکې نښو نښانو دموجودیت پواسطه ترسره کېږی. همدارنګه دوینی په پلازما، ادرار او خولو (sweats) کې د زنک مقدار په لابراتوارکې دتشخیص وړدی. چې په ماشومانو کې دوینې په پلازما کې دزنک نورماله اندازه (۶۶-۱۹۴ microgram/dl) ده. خودشدیدې خوارځواکۍ (کواشیرکور) په اخته ماشومانو کې دزنک له ټولو ټیټه اندازه لیدل شوې ده.

دزنک د کمښت درملنه: دپورتنیو حالاتو کنترول دودې او نشونما تاخر اویا دټولو اعراضو او علایمو داصلاح او له منځه وړلو په خاطر کولای شو دخولی له لارې زنک توصیه کړو.

په کوچنیانو کې دزنک ورځنی ضرورت ۳٫۵-۵mgپه ورځ کې دی. په کسبی ډول دزنک د فقدان یا کمښت حالت باید د ۰٫۵-۱mg elemental zinc/kg body weight/day (په ورځ کې له نیم تر یوملی ګرام په هرکېلوګرام وزن دبدن) د څو هفتو یامیاشتو لپاره توصیه کېږی. په خوارځواکو کوچنیانو کې کېدای شی ډیرزیات زنک ته ۲-۴mg/kg/day پورې اړتیاوی اوهم دکولمو په ناروغیو او اسهالاتو کې په دغه دوز توصیه کېږی. چې یوملی ګرام ایلیمنټل زنک د ۴٫۵ ملی ګرامه زنک سلفیت او ۳ ملی ګرامه زنک اسیتیت څخه لاسته راځی.

دزنک ددرملنې توصیه:

  1. په کوچنیانو کې په هرډول نس ناسته کې باید دزنک سلفیت شربت یا ګولۍ توصیه شی. ګولۍ ښې دی ځکه چې په دولتی روغتونونو او روغتیایی کلینیکونوکې په وړیا توګه توزیع کېږی.
  2. ترشپږمیاشتو کم عمره ماشومانو ته دزنک لس ملی ګرامه ګولۍ یا ۵cc نیمه کاشوغه شربت چې هر۵ ملی لیتره یې ۲۰ ملی ګرامه زنک لری له لسو ترڅوارلسو ورځو لپاره ورکړی.
  3. له شپږومیاشتو څخه تر ۵ کلنۍ پوری کوچنیانو ته دزنک ۲۰ ملی ګرامه ګولۍ په ورځ کې یا یوه کاشوغه دچای خوری شربت ترڅوارلسو ورځو پوری توصیه کړئ.

دزنک اقتصادی ګټی: په ۲۰۰۸ میلادی کال کې د نړۍ له ټولو مهمو او سترو اقتصاد پوهانو چې څوتنو یی دنوبل جایزه هم ترلاسه کړې وه، دټولې نړۍ سترې ستونزې اودهغی لپاره دحل لارې په نښه کړی چې ټولو څخه ډیره ارزانه،  اسانه او دتطبیق وړ دحل لاره یې ناروغانو ته د A vitamin- او زنک ورکړه وه. داځکه چې په vit-A او زنک باندې دیو ډالر لګښت ملت ته ۳۰ چنده ګټه رسوی.

رنځورمل دوکتور ظفرخان ((امیری ))

په خوست کې د ماشومانو د داخله څانګې ترینر متخصص

 

ممکن است شما دوست داشته باشید