روزنامه ملی انیس
ریاست روزنامه های دولتی افغانستان

تأثیرماندگار مطبوعات در پرورش نسل آزادیخواه و مبارز

رویداد هایی که در سالهای جنگ اول جهانی اتفاق افتاد، در پایان این جنگ در سال ۱۹۱۸ میلادی و پس از آن بر شکل گیری حوادث در جهان و منطقه و از جمله بر افغانستان اثر گذاشت. در افغانستان امان الله خان بعدازمرگ  پدرش در فبروری سال ۱۹۱۹ میلادی به پادشاهی رسید. دوره پادشاهی امان الله خان با تحولاتی مشخص می شود که جریده سراج الاخبار افغانیه سالهای متمادی منادی آن بود.  مهمتر از همه، بازگرفتن استقلال افغانستان از دولت هند بریتانیایی. داکتر اسدالله شعور پژوهشگر افغان می گوید« با بدست آمدن استقلال تحول بسیار عمیق و بنیادی در شئون مختلف زندگی مردم رونما  شد و به صورت مشخص مطبوعات از نظر کمی و کیفی در مرحله رشد غیر منتظره  رسید. آزادی بیان وجود داشت روشنفکران بدون استثناء از دولت ملی خود طرفداری می کردند». عبدالحمید مبارز تحلیلگر سیاسی افغان می گوید: « بعد از یک دورۀ استبدادی، افغانستان تبدیل  به یک نظام مشروطه شاهی شد. در دورۀ شاه امان الله لویه جرگه صبغه مجلس قانون ساز یا قانون اساسی را گرفت. گام های بلندی به سوی مدرنیزم برداشته شد. اولین قانون اساسی زیر نام نظامنامه اساسی تصویب شد. بیش از پنجاه نظامنامه یا قانون برای تنظیم عرصه های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی به اجراء در آمد».

نشریه «امان افغان» اهداف اصلی  سراج الاخبار افغانیه محمود طرزی یعنی: استقلال ملی گرایی، تجدد گرایی استعمار زدایی و اتحاد و ترقی کشور های مسلمان را دنبال می کرد. با این تفاوت که سراج الاخبار از آن به عنوان سلاحی برای کسب استقلال کامل سود می جست و امان افغان آنرا برای حفظ استقلال و پیشرفت و ترقی افغانستان تبلیغ می کرد. گسترش معارف و د انش، صنایع و مطبوعات در صدر اصلاحات قرار گرفت. بیش از ۲۰ نشریه از جمله روزنامه، جریده، مجله و نشریه های دولتی  و آزاد در مرکز و برای اولین بار در ولایات افغانستان منتشر شد. کاظم آهنگ مولف سیر ژورنالیزم در افغانستان در باره مطبوعات این دوره نوشته است: « در وقت اعلی حضرت امان الله روزنامه نگاری توسعه پیدا کرد ما در این زمان روزنامه پیدا کرده می توانیم هفته نامه دیده می توانیم و مجلات به مشاهده می رسد. برای نخستین بار روزنامه های ولایتی به میان آمد، در ننگرهار اتحاد مشرقی، در بدخشان اصلاح، در مزار شریف، بیدار درهرات، اتفاق اسلام، در قندهار، طلوع افغان، در پکتیا اخبارغازی، بوجود آمد و اکثر وزارتخانه ها نیز نشریه های خود را داشتند. وزارت معارف به نام
« معرف معارف» مجله اردو در وزارت دفاع افغانستان بوجود آمد. اخبار ثروت از طرف وزارت مالیه به چاپ می رسید و در عین زمان برای تشریح و توضیح قوانین، نشریه ای منتشر می شد که به آن ابلاغ می گفتند. مهم ترین نشریه این دوره، جریده هفتگی دولتی امان افغان بود که نخستین شماره آن در روز بیست و هشتم حمل ۱۲۹۸ خورشیدی دوازدهم اپریل ۱۹۱۹ منتشر شد
. نخستین مدیر مسئول «امان افغان» عبدالهادی داوی، یکی از مشروطه خواهان برجسته و سردبیر سابق سراج الاخبار افغانیه، بود.   

ü یکی از دستاورد های مهم این دوره در عرصه مطبوعات تصویب نظامنامه مطبوعات و یا قانون مطبوعات در ۱۸ ماده در ماه جدی سال ۱۳۰۳ خورشیدی و به دنبال آن ظهور مطبوعات آزاد یا غیر دولتی است.در این نظامنامه شرایط به وجود آمدن نشریه های آزاد و جرایم مطبوعاتی تعریف و تعیین شده بود. در حالی که در آن سالها مطبوعات در کشور های همجوار افغانستان تحت کنترول شدید قرار داشت، در افغانستان چندین نشریه آزاد می توانستند از کاستی ها و نارسایی ها در دولت انتقاد کنند.

ü محی الدین انیس در نخستین شماره جریده اش «انیس» که برابر با ۱۵ ماه ثور ۱۳۰۶ بود منتشر گردید. در سال ۱۹۲۷ میلادی با ظهور نشریه های آزاد فصل تازه ای در مطبوعات افغانستان باز می شود. و سه نشریه«انیس» مدیر مسئول آن غلام محی الدین انیس بود، «نسیم سحر» مدیر مسئول آن احمد راتب بود و نشریه «نوروز» مدیر مسئول آن محمد نوروز بود، یکی پی دیگری به میان آمدند. این سه نشریه در مواردی انتقاداتی شدید الحنی را منتشر می کردند.به طور مثال انیس در مطلبی به نام «دزدان سرخ پوش» از پولیس انتقاد می کند و می نویسد که پولیس با دزدان و قطاع الطریقان همدست می شدند و خانه های مردم را می ربودند. داکتر اسدالله شعور به این باور است که نظارت دولت و سانسور مطبوعات در دوره امیر امان الله خان بسیار خفیف بوده و به هیچ وجه با دوره های قبلی و بعدی آن قابل مقایسه نیست: «یکی از مرام های دولت امانی به وجود آوردن دموکراسی بود به این سبب مطبوعات آزاد در قانون اساسی گنجانیده شده بود و کسانی چون محی الدین انیس خود از جملۀ لیبرالها و کسانی بود که با شخص شاه همفکر و هم نظر بود و به همین خاطر شما کمتر فرقی بین جراید آزاد و جرایدی که از طرف دولت تأسیس و حمایت می شدند می بینید. چون اکثر محررین (سردبیران) هم نوا با شخص شاه بودند». اولین شماره «ارشاد النسوان” مجلۀ هفته وار اختصاصی زنان افغان به تاریخ ۲۷ حوت ۱۲۹۹ خورشیدی برابر با ۱۷ مارچ ۱۹۲۱ میلادی به نشر رسید و هر روز پنجشنبه منتشر می شد. داکتر اسدالله شعور معتقد است که مطبوعات این دوره (دوره امان الله خان) در پرورش یک نسل آزادیخواه و مبارز کمک کرد نسلی که در سالهای بعد وقتی آزادی های مدنی سلب شد، نمایندگان آن برای باز‌گرفتن آن آزادی ها زندگی شان را قربانی کردند. بدیهی است که تعدد نشریه ها، آزادی نسبی بیان وگسترش مطبوعات در ولایات می توانست باعث آگاهی بیشتر و بیداری سیاسی مردم شود. در این دوره ۱۴ چاپخانه در مرکز و ولایات فعال بود. آمار نشان می دهد که از ۱۳۲۴ تا ۱۳۲۷ حدود ۷۰۰ هزار جلد کتاب درسی در این چاپخانه ها چاپ شد که در افغانستان بی سابقه بود. بعد از سراج الاخبار نشریات جدیدی به وجود آمدند که از جمله‌ آنها می توان به ارشاد النسوان( اولین مجله‌ زنان افغانستان در دوران معاصر) اشاره کرد. نشریه‌ای که زیر نظر ملکه ثریا همسر امان الله خان منتشر می‌شد و مسئولیت آن را اسماء  همسر محمود طرزی و سردبیری آن را روح افزاء (دخترمحمد زمان خان خازن الملک) بر عهده داشتند. محتوای این
نشریه را مطالبی در مورد اخبار زنان هنرهای خانه داری،‌ آشپزی خیاطی، آداب معاشرت برای زنان و… تشکیل می‌دادند و در واقع اولین رسانه‌ مخصوص زنان در تاریخ افغانستان به شمار می‌رود.

ü سالهای۱۹۱۹ تا۱۹۲۹ سال‌های پادشاهی شاه امان الله خان را، می توان یکی از درخشان  ترین و اثر گذارترین  دورۀ مطبوعات درافغانستان خواند. دراین دوران دو رویداد مهم درحیات سیاسی – فرهنگی افغانستان رخ داد. نخست این که به سال ۱۹۲۴ نخستین قانون اساسی در افغانستان پدید آمد که به نام « نظامنامۀ دولت عُلیۀ افغانستان» نامیده می شد. درمادۀ یازدهم این قانون این گونه به آزادی بیان و مطبوعات اشاره شده است: « مطبوعات و چاپ روزنامه ها ی داخلی  مطابق حکم قوانین  مربوطه  آزاد است. حق چاپ روزنامه ، مختص به دولت  واتباع افغانستان است و نشرات خارجی از طرف دولت  تنظیم یاسانسور می شود». رویداد دوم ایجاد نظامنامۀمطبوعات به سال ۱۹۲۸ است. بدین‌گونه نخستین بار در زمان شاه امان الله خان در افغانستان مطبوعاتی متکی بر قانون  به وجود آمد. البته نباید تصورکرد که نظامنامۀمطبوعات آزادی کامل بیان را تضمین می کرد؛ بلکه دراین نظامنامه مواردی وجود داشت که می توانست آزادی بیان را محدودکند. دراین نظامنامه در مواردی برای نشریه‌ها جزا هایی نیز پیش بینی شده بود. با وجود آن، انفاذ قانون اساسی و نظامنامۀمطبوعات ازنظرکمی و کیفی  سبب گسترش مطبوعات در کشور گردید. بر اساس مدارکی که در  دست است دراین دوره نشریه هایی دولتی: اتحاد مشرقی  (روزنامه) ، افغان  (روزنامه)، ابلاغ  (روزنامه)، حقیقت (روزنامه) ، امان افغان (روزنامه)،  غازی  (هفته نامه)، اتفاق اسلام  (هفته نامه) ، ستارۀافغان  (هفته نامه) ، طلوع افغان  (هفته نامه) ، بیدار (هفته نامه ) ،اصلاح  (هفته نامه ) ، ارشادالنسوان  (هفته نامه) ، جریدۀمکتب (دوهفته نامه) ، مجموعۀعسکریه  (ماهنامه) ، معرف معارف  (ماهنامه) ، آیینۀ عرفان  (ماهنامه) ، مجموعۀصحیه  (ماهنامه ) ، پشتون ژغ  (ماهنامه) ،  در شهر کابل و ولایات کشور  به چاپ می رسیدند. فرهنگ مطالعه دراین زمان بیشتر ازگذشته در میان مردم رشد کرد. دانش‌جویان مکاتب و مدارس ، کارمندان دولت  و افراد باسواد با استفاده ازمطبوعات بیشتر به اخذ اطلاعات و فراگیری دانش  پرداختند. یکی از بزرگترین اثرگذاری مطبوعات این دوره را می توان دراین امر جستجو کردکه  بعداًهیچ نظام استبدادی  وخودکامه یی درافغانستان  نتوانست  یک سره برضد مطبوعات  برخیزد.

عتیق الله

ممکن است شما دوست داشته باشید