روزنامه ملی انیس
ریاست روزنامه های دولتی افغانستان

به مناسبت صدمین سالگرد استقلال کشور دوره امان الله خان و نخستین تجربه آزادی مطبوعات

به هر حال مرا بیدار خوابی بیخود کرده، همیشه تصوراتم به خطا می رود. این ها ابدا پولیس نه می باشند. فقط چنین خیال می رود که لباس ها و چوب های شان عیناً مانند لباس ها و چوب های پولیس هاست و یا برای بدنام کردن حضرات پولیس های وطن مقدس، البسه، کلاه و چوب پولیس را دزدیده و در بر کرده اند.”

بازداشت محی الدین انیس به دلیل انتشار این نامه انتقادی، حاکی از نظارت مقامات بر مطبوعات و سانسور دولتی است. اما حدود این نظارت و سانسور تا کجاست؟ دوکتور اسدالله شعور به این باور است که نظارت دولت و سانسور مطبوعات در دوره امیر امان الله خان بسیار خفیف بوده و به هیچ وجه با دوره های قبلی و بعدی آن قابل مقایسه نیست:

ما موردی را نشنیده‎ایم که حاکی از وجود سانسور و نظارت شدید و تحکم دولت بالای مطبوعات آزاد ملی و مطبوعات دولتی داشته باشد.

ولی از آن جایی که افغانستان یک مملکت عقب مانده بود و ذهنیت عقب مانده تا امروز در افغانستان وجود دارد، بعضی از مقامات دولتی آن وقت خلاف مقررات و خلاف اصولنامه مطبوعات و خلاف تحمل دولت، بعضی اوقات کوشش کردند تا نظر خود را بر مطبوعات تحمیل کنند که این را نمی توانیم کنترول و نظارت مستقیم از طرف دولت حساب کنیم.”

روشنفکران حامی شاه

ولی چرا درین دوره موارد سانسور نشریه ها و مواخذه روزنامه نگاران اندک است. دوکتور سنزل نوید دلیل آن را همسویی و همفکری روزنامه نگاران با دولت و شخص شاه ذکر می‌کند:

یکی از مرام های دولت امانی به وجود آوردن دموکراسی بود به این سبب مطبوعات آزاد در قانون اساسی گنجانیده شده بود و کسانی چون آقای محی الدین انیس خود از جملۀ لیبرالها و کسانی بود که با شخص شاه همفکر و هم نظر بود و به همین خاطر شما کمتر فرقی بین جراید آزاد و جرایدی که از طرف دولت تأسیس و حمایت می شدند می بینید. چون اکثر محررین (سردبیران) هم نوا با شخص شاه بودند.”

توجه به حقوق و آزادی های زنان

از مشخصات برجسته این دوره، یکی هم توجه جدی به زندگی، حقوق و آزادی های اساسی زنان در افغانستان است. نماد های این توجه قوانین تضمین کننده حقوق زنان، تاسیس مکاتب/مدارس، برای دختران و ظهور “ارشاد النسوان” نشریهء اختصاصی زنان است. انتشار این نشریه اهمیت ویژه ای داشت، زیرا از سویی در جامعه سنتی آن روز افغانستان یکی از مظاهر مدرنیزم و اقتدار نیرو های تجدد گرا به شمار می‌رفت و از سویی دیگر از نخستین نشریه های اختصاصی زنان بود که در منطقه منتشر می شد.

می اسکنازی افغانستان شناس و کارشناس فرانسوی دوره های سراجیه و امانیه معتقد است که تلاش و کار “اسما” خانم محمود طرزی که نشریه مخصوص زنان را راه اندازی کرد در این زمینه مؤثر بوده است. خانم روح افزا سردبیر ارشاد النسوان، نخستین نشریه اختصاصی زنان بود که به مدیر مسئولی اسما خانم طرزی، منتشر می شد. اما تنها حرف اول نامهای این دو خانم در صفحه نخست نشریه چاپ می شد.

اولین شماره “ارشاد النسوان” مجلۀ هفته وار اختصاصی زنان افغان به تاریخ ۲۷ حوت ۱۲۹۹ خورشیدی برابر با
۱۷ مارچ ۱۹۲۱ میلادی به نشر رسید و هر روز پنجشنبه منتشر می شد، ولی هنوز مشخص نیست که این نشریه در مجموع چند شماره منتشر شد.

دوکتور اسدالله شعور معتقد است که مطبوعات این دوره (دوره امان الله خان) در پرورش یک نسل آزادیخواه و مبارز کمک کرد نسلی که در سالهای بعد وقتی آزادی های مدنی سلب شد، نمایندگان آن برای باز‌گرفتن آن آزادی ها زندگی شان را قربانی کردند.

بدیهی است که تعدد نشریه ها، آزادی نسبی بیان وگسترش مطبوعات در ولایات می توانست باعث آگاهی بیشتر و بیداری سیاسی مردم شود. در این دوره ۱۴ چاپخانه در مرکز و ولایات فعال بود. آمار نشان می دهد که از ۱۳۲۴ تا ۱۳۲۷ حدود ۷۰۰ هزار جلد کتاب درسی در این چاپخانه ها چاپ شد که در افغانستان بی سابقه بود.

دوکتور اسدالله شعور معتقد است که مطبوعات این دوره (دوره امان الله خان) در پرورش یک نسل آزادیخواه و مبارز کمک کرد نسلی که در سالهای بعد وقتی آزادی های مدنی سلب شد، نمایندگان آن برای باز‌گرفتن آن آزادی ها زندگی شان را قربانی کردند: “با سقوط دولت امانی همین روشنفکران تحت تأثیر همان تبلیغات، تحت تأثیر همان مطبوعات با چه جان فشانی هایی برای حفظ دموکراسی و برای بازگشت دموکراسی عمل می کنند که حتی صدها جوان را می بینیم که از زندگی خود و فامیل خود می گذرند“.

تاثیر مطبوعات بر ادبیات

پژوهشگران به این باوررند که مطبوعات دوره امانیه در عرصه ادبیات نیز اثرات مهمی بر جا گذاشت.به نظر لطیف ناظمی شاعر، روزنامه نگار و پژوهشگر ادبی، مطبوعات این دوره مظهر نخستین تجربه های ادبی در افغانستان بوده است:

نخستین تجربه های ادبی جدید را ما در این دوره می بینیم. مثلاً نخستین داستان در کشور ما در همین دوره چاپ می شود البته به   غیر از کتاب تصویر عبرت یا داستانی که عبدالقادر پسر سردار ایوب خان در بیرون از کشور نوشته و در بیرون از کشور چاپ شده بود. در داخل کشور ما نخستین داستانی که چاپ می‎شود، جهاد اکبر است که مولوی محمد حسین پنجابی یکی از مشروطه خواهان و جان نثاران ملت از هندی های مقیم افغانستان نوشته بود“.بسیاری از مورخان به این نظر اند که مطبوعات دوره امانی علی رغم نقشی که در اعتلای اندیشه های آزادیخواهانه، ملی گرایانه، ترقی خواهانه و اشاعه مدرنیزم ایفا می کرد، مورد حمایت همه گروه های اجتماعی و سیاسی قرار نداشت.

روحانیون بزرگ، زمینداران بزرگ و متنفذ، اشرافیت و برخی از درباریان از اصلاحات و تجددگرایی در این دوره راضی نبودند. به نظر برخی از مؤرخان بخش هایی ازاین اصلاحات با فرهنگ و سنت ها ی اجتماعی نیز در تقابل قرارداشت.در همین حال شماری ازمورخان می گویند اسناد تاریخی حاکیست که بعضی از مقامات دولت با مقامات هند برتانوی، در تماس شدند و می‌خواستند به سلطنت امان الله خان پایان دهند. شماری از رهبران مذهبی در نواحی مرزی در میان عشائر به تبلیغات سوء علیه امان‌الله خان پرداختند. خلاصه این که این عوامل باعث شد دولت امانی در ماه جنوری ۱۹۲۹ سقوط کند. و امیر حبیب الله کلکانی معروف به بچهء سقاء بر جای او بر تخت بنشیند.

دوره کوتاه سلطنت امیر حبیب‌الله کلکانی در جنگ و زد وخورد در ولایات سپری شد. در این دوره اصلاحات متوقف شد. اما شماری از جراید در مرکز و ولایات منتشر می شدند به زودی نشریه “حبیب الاسلام” جانشین “امان افغان” شد. در این دوره ۹ ماهه شماری از نشریه ها از امیر حبیب الله کلکانی دفاع می کردند و برخی از نیرو های ضد دولت او شماری از نشریه های دوره امانی در ولایت همچنان چاپ می‌شدند و نشریات تازه ای نیز در شماری از ولایت به میان آمد از جمله نشریه ای به نام غیرت اسلام در جلال آباد به میان آمد و ابراهیم کامه وی نشریه ای را به نام الایمان که موضع ضد دولتی داشت منتشر می کرد.

سلطنت امیر حبیب الله پس از ۹ ماه سقوط کرد. او و یاران نزدیکش اعدام شدند و نادر خان در اکتوبر ۱۹۲۹ بر تخت پادشاهی افغانستان نشست.

تتبع احمد نوید

ممکن است شما دوست داشته باشید