روزنامه ملی انیس
ریاست روزنامه های دولتی افغانستان

به مناسبت صدمین سالگرد استقلال کشور؛ دوره امان الله خان و نخستین تجربه آزادی مطبوعات

شفیق

بخش اول

رویداد هایی که در سالهای جنگ اول جهانی اتفاق افتاد، در پایان این جنگ در سال ۱۹۱۸ میلادی و پس از آن بر شکل گیری حوادث در جهان و منطقه و از جمله بر افغانستان اثر گذاشت.

با بدست آمدن استقلال تحول بسیار عمیق و بنیادی در شئون مختلف زندگی مردم رونما می شود مطبوعات از نظر کمی و کیفی در مرحله رشد غیر منتظره می رسد. آزادی بیان وجود دارد، روشنفکران بدون استثناء از دولت ملی خود طرفداری می کنند.

دورۀ شاه امان الله لویه جرگه صبغه مجلس قانون ساز یا قانون اساسی را می گیرد. چیزی شبیه مجلس موسسان در کشورهای دیگر.

در دوره امانیه گام های بلندی به سوی مدرنیزم برداشته شد. اولین قانون اساسی زیر نام نظامنامه اساسی تصویب شد. بیش از پنجاه نظامنامه یا قانون برای تنظیم عرصه های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی به اجراء در آمد.

گسترش معارف و د انش، صنایع و مطبوعات در صدر اصلاحات قرار گرفت. بیش از ۲۰ نشریه از جمله روزنامه، جریده، مجله، نشریه های دولتی، اختصاصی و آزاد در مرکز و برای اولین بار در ولایات افغانستان منتشر شد.

در وقت شاه امان الله خان روزنامه نگاری توسعه پیدا کرد برای نخستین بار روزنامه های ولایتی به میان آمد، در ننگرهار، اتحاد مشرقی، در بدخشان، اصلاح، در مزار شریف، بیدار، درهرات، اتفاق اسلام، در قندهار، طلوع افغان، در پکتیا اخبارغازی، بوجود آمد و اکثر وزارتخانه ها نیز نشریه های خود را داشتند. وزارت معارف به نام “معرف معارف مجله اردو در وزارت دفاع افغانستان بوجود آمد. اخبار ثروت از طرف وزارت مالیه به چاپ می رسید و در عین زمان برای تشریح و توضیح قوانین، نشریه ای منتشر می شد که به آن ابلاغ می گفتند.

مهم ترین نشریه این دوره، جریده هفتگی دولتی امان افغان بود که نخستین شماره آن در روز بیست و هشتم حمل ۱۲۹۸ خورشیدی دوازدهم اپریل ۱۹۱۹ منتشر شد.

یکی از دستاورد های مهم این دوره در عرصه مطبوعات تصویب نظامنامه مطبوعات و یا قانون مطبوعات در ۱۸ ماده در ماه جدی سال ۱۳۰۳ خورشیدی و به دنبال آن ظهور مطبوعات آزاد یا غیر دولتی است.

در این نظامنامه، شرایط به وجود آمدن نشریه های آزاد و جرایم مطبوعاتی تعریف و تعیین شده بود. در حالی که در آن سالها مطبوعات در کشور های همجوار افغانستان تحت کنترول شدید قرار داشت، در افغانستان چندین نشریه آزاد می توانست از کاستی ها و نارسایی ها در دولت انتقاد کند.

در ایران مطبوعات آزاد فقط در خارج از ایران چاپ می شد مثلا “حبل‌المتین” در کلکته هند، به چاپ می رسید که یک نشریه شخصی و آزاد بود یا مثلا “چهره‌نما” در قاهره تاسیس شد، همچنین “آزادی شرق” در برلین تأسیس شد. 

  ادامه دارد

ممکن است شما دوست داشته باشید