روزنامه ملی انیس
ریاست روزنامه های دولتی افغانستان

بررسی تأثیر توبه بر سقوط جرایم و مجازات

خالدالله جمشیدی

توبه یکی از عوامل بازگشت به سوی خدا است که علاوه بر آثار اخروی در مواردی موجب سقوط مجازات ها نیز می شود.

در یک رویکرد تحسین برانگیز و در تبعیت از منابع شرعی، تاثیر توبه را به عنوان یکی از قواعد حقوق جزای عمومی مطرح کرده است.

مشهور ترین فقهای اسلام توبه قبل از دستگیری و اثبات جرم و حتی بعد از اقرار را موجب سقوط مجازات می دانند لیکن اگر جرم با شهادت شهود ثابت شده باشد آن را بی اثر می داند.

قانونگذار ما هم در این موضوع از نظر مشهور ترین فقهای اسلام پیروی نموده است و توبه صرفا موجب سقوط مجازات های است که جنبه حق اللهی محض دارد و حق الناس فاقد اثر است به همین جهت در مجازات قذف و محاربه بعد از اثبات و تسلط بر مجرم از موجبات تخفیف و سقوط مجازات کار گرفته نمیشود.

شارع مقدس به موضوع مجازات در قصد انتقام جویی نگاه نکرده بلکه تنها آن را وسیله ای برای تربیت و درمان مجرم به شمار آورده است و ساقط کردن مجازات از مجرم را بر اجرای آن ارجح دانسته است که شاهد بر این ادعا آیات و روایاتی است که به این مساله اشاره دارد.

از جمله مواردی که به عنوان سقوط یا کاهش مجازات میتوان به آن اشاره کرد مسئله توبه است.

اثر اصلی توبه، در صورت که باشرایط لازم خود واقع شود، باعث سقوط مجازات مجرمان می باشد . این اثر مربوط به توبه پیش از اثبات جرم است که در این مورد اجماع  فقهای اسلام است

چنان که صاحب کشف المراد ادعای اجماع برسقوط عقاب کرده است. عده ای دیگر معتقد اند که در صورت تحقق توبه، عقاب ساقط شده و بر این مساله اجماع منعقد شده است.

توبه در حقوق جزای اسلامی نیز به عنوان یکی از موارد سقوط مجازات شمرده شده، و از این باب ( تاسیس حقوقی ) در حقوق جزای اسلامی است ، به گونه که در سایر مکاتب جزایی امروزی نمونه آن به چشم نمی خورد.

در تمام موارد سقوط مجازات با توبه و قبل از شهادت شهود و قبل از اثبات بر می گردد در این پژوهش قصد آن داریم که تاثیر توبه بر سقوط جرایم و مجازات را مورد بررسی قرار دهیم.

موضوع هذا را تحت دو مبحث  مورد بحث قرار می دهیم؛ نقش توبه در جرایم حدود و نقش توبه در جرایم تعزیری.

مبحث اول نقش توبه در حدود : حدود چیست ؟ حدود جمع حد است و حد یک جزای معینی از حقوق الله جل جلاله است که برای مصلحت عامه واجب گردیده است .

هیچ کس حد را ساقط، تبدیل، تغیر و یا کم و زیاد کرده نمی تواند، زیرا که حد حق الله ج می باشد و جرایم حدود نزد علماء احناف پنج و نزد اکثر علماء هفت است که قرار ذیل می باشد :

  • زنا : حد آن برای محصن رجم و برای غیر محصن ۱۰۰ دره است .
  • نوشیدن شراب: حد آن ۸۰ دره است .
  • قذف: نسبت زنا به مرد و یا زن پاکدامن حد آن ۸۰ دره است.
  • رهزنی: چهار نوع جزا دارد که از تفصیل آن در اینجا خود داری می کنیم.
  • ارتداد:( از دین اسلام برگشتن ) حد آن قتل است.
  • بغاوت:

( قیام به ضد حکومت که با شروط اسلام برابر باشد )

حد آن قتل، صلب ( به دار اویختن ) و یا تبعید از وطن است.

تاثیر توبه بر سقوط جزاهای حدی چیست ؟

نقش توبه در حد محاربه

شریعت اسلامی فرصتی را به محاربین و مفسدین فی الارض، به منظور رهایی از مجازات داده است و این فرصت در قالب قبول توبهٔ آن ها قبل از دستگیری ظهور پیدا کرده است این امر در آیات ۳۳ و ۳۴ سوره مائده بیان گردیده است.

فقهای اهل سنت نیز اتفاق نظر دارند که اگر توبه بعد از دستگیری باشد و یا بعد از اقامه دعوا در نزد حاکم صورت گیرد ، مجازات ساقط نخواهد شد بلکه واجب است که حاکم حد را اجرا کند.

( المغنی و الشرح الکبیر ، جلد ۱۰ ، ۳۱۵ )

نقش توبه در بغاوت

یکی از عناوین مجرمانه شورش در برابر حاکم و حکومت اسلامی و خروج گروهی از مسلمانان بر امام عادل است که در فقه تحت عنوان «بغی» از آن یاد می شود و قانون گذار هم در قانون جدید مجازات اسلامی آن را جرم انگاری نموده است.

به هر حال در جهت جرم بغی و پذیرش توبه می توان مراحل مختلفی تصور نمود.

در این مبحث به زمان های امکان توبه در جرم بغی و آثار مترتب بر آن از جهت قوانین موضوعه و دیدگاه های فقها می پردازیم:

بر اساس آیات ۹ و ۱۰ سوره حجرات، اصلاح و نیز بازداشتن آنان از راهی که در پیش گرفته اند، نه کشتن و یا مجازات کردن آنان.

بر خلاف محاربه اگر باغیان در هر مرحله از قتال رجوع کند، بر حاکم مسلمان واجب است که توبه آنها را بپذیرد و از مبارزه با آنان خودداری کند، زیرا هم چنان که اشاره شد هدف از مبارزه، توبه و بازگشت افراد باغی به اطاعت و فرمان برداری از حکومت است لیکن در مرحله پیش از قیام علنی و شروع درگیری، که یکی از مراحل اساس و تاثیر گذار است به منظور جلوگیری از وقوع جرم و دعوت به توبه و بازگشت به سوی خدا و قانون، باید تدابیر خاصی در نظر گرفته شود.

در چنین مرحله ای مقابله با اهل بغی باید با ظرافت و دقت، با استفاده از راه حل های فرهنگی و سیاسی انجام گیرد و دولت اسلامی پس از گفت و گو و بحث و مذاکره، در راه حل مشکل اعتقادی، فقهی و اجتماعی آنان بکوشد و از آنان به طریق مسالمت آمیز بخواهد که از حکومت پیروی کنند و وحدت جامعه اسلامی و رفتار به مقتضای اخوت اسلامی، انصاف و عدل را رعایت کند.

خداوند متعال در آیه ۹ سوره حجرات میفرماید: ترجمه:« و  اگر دو طایفه از اهل ایمان باهم به دشمنی برخیزند بین آنها صلح بر قرار کنید » .

با توجه به این آیه، می توان گفت که صلح، توبه را هم شامل می شود؛ زیرا در این مرحله، هنوز قتال به مرحله برخورد فزیکی و آشوب نرسیده و بر همه مردم لازم است که مانع وقوع جنگ و آشوب شوند . « درست است که در آیه لفظ قتال به معنای جنگ است،‌ ولی در اینجا قرائن گواهی می دهد که هر گونه نزاع و در گیری را شامل می شود؛‌ اگرچند به مرحله جنگ و نبرد نرسد.

بعضی از شان نزول ها که برای آیه نقل شده بود نیز این معنی را تایید می کند »

مفسران در تفسیر « فاصلحوا بینهما » پس اصلاح کنید میان ایشان به نصحیت ؛ یعنی این هر دودسته را به حکم خدا دعوت کنید و میان آنان صلح نمایید»

(‌تفسیر نمونه ، جلد ۲۲ ، ۱۲۲ ).

با توجه به این تفاسیر می توان گفت که توبه یکی از  مصادیق صلح است که در این مرحله باید مورد توجه قرار گیرد.

آنچه از این روایات فهمیده می شود،‌ دعوت باغیان به توبه جهت بازگشت آنان به سوی حق و همچنین جلوگیری ازجنگ و خونریزی است.

توبه باغی در اثنای درگیری و جنگ، اگر از حیث داشتن یا نداشتن گروه متفاوت باشند، احکام مترتب بر آنها نیز مختلف خواهد بود.

نقش توبه در شرب خمر

شرب مسکر موجب حد است اعم از اینکه مست کند یا نکند، کم باشد یا زیاد، خالص باشد یا ممزوج.

در هر صورت اگر شخصی اقدام به شرب مایع مست نماید به هشتاد تازیانه محکوم خواهد شد . شریعت اسلام شرب خمر را با نصوص صریح به طور قاطع حرام و آن را ام الخبائث نامیده است و همه مسلمانان در مورد حرام  بودن آن اتفاق نظر دارند؛ زیرا این امر با آیه های قرآن کریم و حدیث های نبوی ثابت شده است.

عموم فقهیان مسلمان بر این باورند که شرب خمر ، جرمی مستوجب حد است ولی با وجود این،‌ آنان

درمیزان حد با یکدیگر اختلاف دارند.

مبحث دوم نقش توبه در تعزیرات:‌

عکس العمل های که هدف از اعمال آن تربیت و اصلاح بزهکار است تحت عنوان تعزیرات شناخته میشود که بخش وسیعی از حقوق جزای اسلامی را در بر می گیرد.

تعزیر آنچنان که در اول مورد بیان گردید در اصطلاح، واکنشی است که نوع و میزان آن در شرع مشخص نشده و به منظور اصلاح و تادیب متخلف ،‌ به وسیله داد رسان تعیین و اعمال می گردد.

علاوه بر نوع و شدت و ضعف جرم ارتکابی، ویژگی های شخصیتی بزهکار ( از قبیل سن،‌ جنس، قوت بدنی، وضعیت روانی، موقعیت اجتماعی و سوابق رفتاری ) ضرورت ترمیم صدمات وارد بر بزه دیده در حقوق الناس و نیز لحاظ مصالح اجتماعی از جمله ملاک هایی است که دادرس مکلف است با توجه به آنها به اجتهاد کارآمد ترین واکنش به منظور تادیب و تربیت متخلف  مجرم بپردازد.

 

ممکن است شما دوست داشته باشید