صفحه اصلی | anis | فرهنگ و هنر | ژانر تعلیمی یا محتوای عمده و مهم در شعر فارسی دری!

ژانر تعلیمی یا محتوای عمده و مهم در شعر فارسی دری!

بروز شده
اندازه حروف Decrease font Enlarge font
ژانر تعلیمی یا محتوای عمده و مهم در شعر فارسی دری!

ادبیات هنری است لسانی، که به صورت منثور و منظوم، شفاهی و نگارشی پدید می آید و بخش مهم و عمده آن را شعر و آثار منظوم، موزون و مقفی تشکیل میدهد. بناءً اگر از عناصر فنی و ظاهری شعر بگذریم، زمینه معنوی شعر، حاصل تجربه عاطفی و یا اندیشه و خیالی است که شاعر در آفرینش شعر خود بکار گرفته است.

مجموع این زمینه های معنوی شعر که محتویات اشعار را تشکیل میدهند دانشمندان عرصة ادبیات تمایزمیان انواع آثار ادبی و تعیین اقسام آن برحسب شکل، موضوع، محتوا و ویژگی های فنی را ژانر های ادبی یاد کرده و به اقسام زیر چون: (حماسی، غایی، تعلیمی، مذهبی، هجوی، طنزی، مرثیه، مناظره، جسید و غیره تقسیم نموده اند.

از جانب دیگر شعر به مفهوم عام خود نه در تعریف می گنجد و نه در قالب ولی شاعران و مخاطبان شعر به مرور زمان به تفاهم رسیده و شکل های خاصی را در مصراع بندی و قالب آرایی شعر به رسمیت شناخته اند، که شاعرانه ما کمتر از محدوده این قالب ها خارج شده اند. گرچه در ادبیات قدیم دری، هیچ یک از تقسیم بندی های سنتی و جدید  ژانرهای های ادبی معمول و رایج نبوده است. شعر تنها برحسب شکل ظاهری و قرار گرفتن قاقیدها  واغلباً بدون توجه به موضوع و محتوای آن تقسیم بندی شده است و این قالب های معروف در زبان فارسی دری عبارت اندرز (قصیده، مثنوی، غزل، قطعه، دوبیتی، ترجیع بند، ترکیب بند، مسمط، متزاد، رباعی، نیمایی، شعر سپید و... می باشد که هم شاعران کلاسیک و هم شرای معاصر در این قالب ها تبع آزمایی کرده اند.

باید گفت واژه شعر اصلاً کلمه عربی است، که برگرفته شده از کلمه «شعور» عربی می باشد، که معنای لغوی این واژه دانستن، دریافتن و درک کردن یا قوه احساس و ادراک را میرساند. از آنجاییکه این سخن با قوه ادراک، احساس و تخیل انسان سروکار دارد پس آن را شعر نامیده اند، چون شعر برانگیزنده تخیل و شعور انسان است. اما شعر در کنار نظم و نثر نوع سوم ادب را تشکیل میدهد.

در تعریف مناسب از شعر به خیال انگیز بودن آن توجه شده ما اما اساساً شعر با نظم فرق دارد و تفاوت آنها در این است که شعر طبق تعریف علمی و دقیق امروزی «گره خورده گی عاطفه و تخیل است که در زبان آهنگین شکل گرفته باشد.» و بنابر این تعریف عناصر سازنده شعر عبارت است از عاطفه، احساس، تخیل، زبان، موسیقی و متشکل اما نظم تنها کلام موزدن و مقفی و از عناصر عاطفه و احساس و تخیل بدور است مثلا، شعرا چهره های زیبا را به گل و مهتاب خیال انگیزی می کند به قول شاعر و دانشمند میام محمد تقی بهار که درباره تعریف شعر و تفاوت آن با نظم سروده یی دارد بدینگونه:

شعردانی چیست مرواریدی از دریای عقل

شاعر آن افسونگری کاین طرفه مروارید سفت

شعرآن باشد که خیزد از دل و جوشد به لب

باز در دل ها نشنید هرکجاگوش شنفت

ای بسا تا غم که او در عمر خود نظمی نیاخت

وای بسا ناظم که او در عمر خود شعری نگفت

به این مقدمه آنگونه که متذکر شدیم محتویات شعردری را مسایل مختلف تشکیل میدهد بگونه نمونه میخواهم درباره شعر تعلیمی، محتوا  و خصوصیات آن بگونه مختصر مطلبی را خدمت تان ارائه نمایم.

شعر تعلیمی یا پند آموز به شعر و یا هم به سروده های گفته می شود که هدف شاعر در آن آموزش خوانده است. بنابرین تمامی اشعار دینی، عرفانی، اخلاقی، اجتماعی، علمی، ادبی، هنری و حتا سیاسی شامل شعر تعلیمی می شود. نظر به تعریف، شعر تعلیمی را میتوان بدو بخش تقسیم بندی کرد.

نوع اول که موضوع آن خیرونیکی است (حوزه اخلاق) و غیره را در برمیگیرد ونوع دوم که موضوع آن آموزش علوم است یعنی حوزه شعر هایی که مساله یی از علم را می آموزند مثل مثنوی معنوی مولانای بلخ و بوستان سعدی که نمونه های بارز و برجسته شعر تعلیمی بشمار می آیند میتوان نام برد.

به صورت کل شعر تعلیمی به سروده های گفته می شود که علمی را برای خواننده تشریح کند و یا مسایل دینی، اخلاقی، مذهبی و فلسفی را در قالب های شعری عرضه دارد. در ادبیات ماهر چند نمونه ها بیشتر مربوط به علوم نظری است، اما در علوم عملی هم نظم های سروده شده است مانند: نور الانورا از بحرالاسرارا ظفر علی شاه کرمانی.

خلاصه بگونه مشخص میتوان گفت که هدف آفرینده شعر تعلیمی، آموزش اخلاقی و تعلیم اندیشه های فلسفی، عرفانی، دینی، اجتماعی یا علوم وفنون می باشد. در زبان دری نمونه های فراوانی از انواع مختلف ژانر تعلیمی وجود دارد که بیشترین سهم در این زمینه ویژه شعرهای است که محتوای اخلاقی و فلسفی دارند.

آثار اغلب شعرای غیر درباری، سرشار از زمینه های تعلیمی است. کسایی مروزی، ناصر خسرو بلخی، ابوالفضل بیهقی، شیخ فرید الدین عطار، سنایی غزنوی، ملک شعراقاری عبدالله بیتاب، حیدری وجودی، عبدالرزاق فانی آثار فراوانی در این زمینه آفریده اند. بخش عمده یی از آثار متصوفه و اشعار عرفانی، با تعلیم همراه است و در شمار آثار تعلیمی بحساب می آیند، اما بزرگترین اثر تعلیمی طوریکه قبلاً متذکر شدیم «بوستانی سعدی» است که از طرف شاعرانه متصدد ومورد تقلید قرار گرفته است. در زیر نمونه های از شعر تعلیمی را که از «بوستان» سعدی و مثنوی انتخاب شده است. خدمت تان پیشکش مینمایم.

دریغا که بگذشت عمر عزیز
بخواهد گذشت این دم چندنیز
گذشت آنچه در ناصوابی گذشت
و این هم اگر در نیابی گذشت
کنون وقت تخم است اگر پروری
گر امیدداری که خرمن بری
کنون کوش کاب از کمر در گذشت
نه آنکه سلاب از سرگذشت
نه پیوسته باشد روان در بدن
نه همواره گردد زبان دربدن
غنیمت شمر این گرامی نفس
که بی مرغ قیمت ندارد قفس سعدی
ویا:

خاتم ملک سلیمان است علم
حمله عالم صورت و جان است علم
آدم خاکی زحق آموخت علم
تا به هفتم آسمان افروخت علم
همین مکش بهر هوا آن بار علم
تاببینی در درون انبار علم
تا که بررهوار علم آیی سوار
بعد از آن افتد ترا از دوش بار
علم چون بردل زند یاری شود
علم چون برتن زند ماری شود.
                                       
«مولانا جلال الدین»

ع.ح: (اسکندری)

نظرات (0 نوشته شد)

مجموعه نتایج: | نمایش:

نظر خود را بنویسید

لطفا کد امنیتی را وارد کنید:

Captcha