صفحه اصلی | anis | مقالات | جریدة شمس النهار کابل

جریدة شمس النهار کابل

بروز شده
اندازه حروف Decrease font Enlarge font

احمد نوید بخش اول

وقتی امیر شیر علی خان پسر امیر دوست محمد خان بار دوم براریکه قدرت تکیه زد، روابط او از بابت میراث پدر، با انگلیسها دوستانه بود. این انگیزه سبب گردید تا امیر بنا به دعوت لارد مایو وایسرای انگلیس در هند، در ماه مارچ سال 1869 به هند برتانوی سفر دوستانه نماید. امیر بعد از برگشت از سفر هند خاطرات و رویا های خوبی از تمدن اروپایی با خود آورد. میگویند امیر بعد از برگشت بدون درنگ ریفورمهای اداری و فرهنگی رابه تقلید از هند برتانوی آغاز کرد که در زمره ریفورمهای فرهنگی او نشر جریده ای بنام «اخبار شمس النهار کابل» شامل بود. عده ای به این باور اند که هنگامیکه سید جمال الدین افغانی (1838-1897م) برای بار سوم خاک افغانستان را ترک می گفت، نزد امیر شیر علی خان رفت. پس از کسب اجازت، یادداشت چند فقره یی برنامه اصلاحی خود را که از اولیت های کشور داری به حساب می آورد بدست امیر داد. در جمله سایر فقره های برنامه اصلاحی سید پیشنهاد نشر یک جریده در کابل نیز شامل بود.

بهر نحوی که بود، امیر شیر
علی خان بعد از دوباره تکیه زدن بر اریکه قدرت، در آغاز امارت، در پهلوی عملی نمودن سایر فقره های پیشنهادهای اصلاحی و ریفورمهای خود، امر نشر جریده هفتگی بنام «شمس النهار کابل» را نیز صادر نمود. هرچند تا حال به نخستین شماره جریده شمس النهار کابل دست نیافته ایم ولی به ملاحظه نوزده و نیم شماره شمس النهار کابل در آرشیف ملی افغانستان و بیست و نه شماره دیگر مربوط به سالهای اول، دوم و سوم از کتابخانه شخصی محمد نوروز خان که اکنون در نزد فرید بیژن سابق استاد فاکولته ادبیات دانشگاه کابل می باشد، چند برگی دیگر بر اوراق زرین تاریخ مطبوعات کشور ما افزوده گردید.

از روی قدیمی ترین شماره بدست آمده شمس النهار کابل موجود در آرشیف ملی افغانستان، منابع تاریخ مطبوعات افغانستان از جمله مؤلف سیر ژورنالیزم در افغانستان وسایرین استدلال کرده اند که اولین شماره جریده شمس‌النهار کابل در روز جمعه 15 رمضان سال 1290 هـ .ق در مطبعه
شمس‌النهار کابل به چاپ رسیده است. این استدلال با بدست آمدن بیست و نه شماره تازه از کتابخانه شخصی محمد نوروز خان و نیز مکث کوتاه برقدیمی ترین شماره بدست ما رسیده جریده شمس النهار کابل، ادعای تاریخ نگاران قبلی را که گویا تاریخ چاپ شمس النهار کابل جمعه 15 رمضان
1290 هـ .ق و یا (آخر شعبان 1290) برابر با (هفته آخر میزان 1250 خورشیدی) یا (هفته سوم اکتوبر
 1873 م) بوده باشد. بکلی رد می کند. قدیمی ترین شماره بدست ما رسیده که همان نسخه موجود در آرشیف ملی افغانستان می باشد و نیز شماره های تازه بدست آمده جریده شمس النهار کابل که محتوی شماره هایی از سال اول، دوم و سوم نشریه شمس النهار کابل در مطبعه ای بنام مرتضاوی که در سرای سردار شیر علی خان که در چوک کابل موقعیت داشت طبع می شده است. دیگر از تحلیل محتوای قدیمی ترین شماره بدست آمده معلوم می شود که اولین شماره جریده شمس النهار کابل مدت ها قبل از جمعه 15 رمضان 1290 هـ .ق طبع شده است. زیرا درین شماره که قدیمی ترین شماره شمس النهار کابل تا حال است اعتذاریه ای از طرف مهتمم جریده نشر شده است. در اعتذاریه می خوانیم: «چونکه در هفته گذشته اسپیچ عالیجا فضایل آگاه قاضی عبدالقادر صاحب بهادر، رایل ملتری به سبب سهو کاتب غلط شده. چنانچه یک قسمت آن به کلی متروک مانده بود. لهذا حسب سفارش احباب عفو سهو از ناظرین طلبیده، اسپیچ مذکور در ثانی مکمل طبع می گردد.» این نوشته اعتذاریه مهتمم نشریه
 شمس النهار کابل در قدیمی ترین شماره بدست ما رسیده می رساند که اولین شماره جریده شمس النهار کابل بروز جمعه 15 رمضان 1290 هـ .ق نی بلکه ماه ها قبل از آن تاریخ شاید نزدیک به مارچ 1869 که امیر شیر علی خان تازه از سفر هند برتانوی برگشته بود و یا در نزدیکی ها (1289هـ.ق) موقعیکه سید جمال الدین افغانی پیشنهاد نشر جریده را به امیر سپرده بود اتفاق افتاده باشد. چنانچه این استدلال توسط روزنامه فارس طبع شیراز نیز تایید گردیده است. در خبر منتشره شماره دوم رجب 1289 هـ .ق برابر با سپتامبر 1872 میلادی روزنامه فارس آمده است: «در کابل روز نامه مخصوص مقرر شده است که به طبع برسد. اسم آن شمس النهار می باشد.»

این خبر می رساند که جریده شمس النهار کابل قبل از ماه رجب 1289 در کابل به طبع رسیده که خبر آن در روزنامه فارس بدست نشر سپرده شده است. زیرا در شرایط عدم ترانسپورت منظم پارینه، رسیدن خبر از یک کشور به کشور دیگر ماهها طول می کشید، از جانب دیگر تا زمانیکه جریده موجود نمی بود نام و خبر آن در روزنامه های ایرانی شایع
 نمی گردید.  و نیز روزنامه های ایرانی ضرورتی احساس نمی کردند که خبر انتشار جریده افغانستان را قبل از نشر در روز نامه های خود شایع نمایند. همچنان اگر جریده شمس النهار کابل عملاً وجود نمی داشت منبع مسئولی وجود نمی داشت که به تحمل ماهها سفر خبر شایع شدن آنرا به سایر کشور ها برساند. لهذا به یقین ادعا می توان کرد که جریده شمس النهار کابل قبل از ماه رجب 1289 نشر می شد و در کابل عملاً وجود داشته است که روزنامه فارس شیراز خبر انتشار آنرا پخش کرده است.

آخرین شماره ایکه از جلد سوم «سال سوم» جریده شمس النهار کابل داریم شماره 47 است. این می رساند که از نشر اولین شماره آن تا تاریخ 20 شوال 1292 که جمعاً دوسال وسی و پنج روز می شود، بگمان غالب درین مدت 47 شماره به چاپ رسیده باشد. متأسفانه شماره های بیشتر آن مفقود است نمی توان به یقین گفت که جمعاً چند شماره ازمیان رفته و چند شماره تا هنوز باقیست. با توجه به شماره پنجم  25 رمضان، شماره هشتم، 22 شوال  شماره دهم، پانزدهم ذی الحجه 1290 و شماره های شانزدهم و هفدهم به ترتیب در دهم صفر 1291 و ششم
 ربیع الاول همان سال نشر شده اند، معلوم می شود، نشر جریده شمس النهار کابل نامرتب بوده در ابتدای نشرات هفتگی و از شماره های نهم و دهم به بعد نشر می شده است.

جریده شمس النهار کابل در مراحل اول تا شماره نهم در مطبعه ای بنام «مرتضاوی» چاپ می شده است. مطبعه چاپ سنگی مرتضاوی نیز مانند مطبعه چاپ سنگی مصطفی وی در سرای سردار شیر علی خان در شهر کهنه کابل موقعیت داشت. این حقیقت را در شماره های هفتم و نهم جریده شمس النهار کابل چنین
 می یابیم:«اشتهار اخبار شمس النهار کابل در مطبعه مرتضاوی، به اهتمام میرزا عبدالعلی حلیه طبع پوشید» این عبارت می رساند که جریده شمس النهار کابل قبل از مطبعه شمس النهار کابل، از شماره اول تا نهم در مطبعه طبع سنگی مرتضاوی طبع می شده است. ولی همینکه مطبعه شمس النهار کابل در بالاحصار کابل، جاییکه کابینه حکومت تازه تشکیل یافته سید نور محمد شاه فوشنجی در آن مقر بود و مونتاژ گردید، به زودی کار طبع جریده شمس‌النهار کابل به آن انتقال یافت و از شماره دهم به بعد مستقیماً در بالاحصار کابل چاپ و از آنجا توزیع می شد. چنانچه از شماره دهم به بعد این عبارت در شمس النهار کابل جلب نظر می کند: «اشتهار اخبار شمس النهار کابل در مطبعه شمس النهار کابل به اهتمام میرزا عبدالعلی حلیه طبع پوشید. جریده شمس النهار کابل صاحتب امتیاز، محرر و یا سر محرریکه مسئولیت طبع و نشر جریده را مستقیماً بدست داشته باشد نبود. بعضی از منابع عبدالقادر خان یوسفزی پشاوری سرشته دار رایل ملتیری امیر شیر علی‎خان را مسئول طبع و نشر جریده شمس النهار کابل میدانند که در خفا امور مطبعه و جریده شمس النهار کابل را بدوش داشت، ولی ظاهراً امور طبع و نشر جریده به اهتمام میرزا عبدالعلی صورت می گرفت. میرزا عبدالعلی در امور طبع و نشر جریده شمس النهار کابل مرجع مسئول و با صلاحیت شناخته می شد او در پهلوی مسئولیت اهتمام جریده شمس النهار کابل مسئول مطبعه طبع سنگی شمس النهار کابل نیز بود. چنانچه میرزا عبدالعلی در شماره دهم شمس النهار کابل مهتمم یاد شده و در صفحه دوم آن شماره آمده است:«... لهذا اقل العباد میرزا عبدالعلی حسب الفرمایش احباب اخبار صدق آثار مسمی به شمس‌النهاررا در مطبعة کابل جاری نموده...» و در صفحه سوم نیز با این جمله به او اشاره رفته است: «... گرامی نامه منظوری خود را اسمی اقل العباد میرزا عبدالعلی مهتمم مطبع شمس النهار کابل ارسال دارند...» در جای دیگر مینویسد: «... به وساطت اوشان به نزد میرزا عبدالعلی مهتمم مطبع شمس النهار کابل برسد...» و نیز «اشتهار اخبار شمس النهار کابل به اهتمام میرزا عبدالعلی حلیه طبع پوشید».

این مدارک دال برآن است که بایست میرزا عبدالعلی را مسئول چاپخانه و گرداننده جریده شمس النهار کابل و یگانه روزنامه نگار متعهد و صاحب صلاحیت امور چاپ و نشر جریده شمس النهار کابل دانست. اینکه می نویسد» حسب الفرمایش احباب اخبار...» دال برین است که جریده شمس النهار را به فرمان کدام مرجع صاحب صلاحیت و یا مسئول و یا توصیه بزرگان دولتی به نشر نمی‌رسانیده، بلکه حسب فرمایش احباب اخبار این عمل را انجام میداده است. بنابرین می توان گفت که روزنامه نگاری کشور ما برخلاف کشور های هند، ایران و بخارا از بیرون دستگاه حاکمه به فعالیت آغاز کرده است، نه از درون دستگاه حاکمه، این خود دور نمای بهتر و خوب آغاز روزنامه نگاری ما را در شرق تمثیل می نماید.

جریده شمس النهار کابل برویت شماره هاییکه به ما رسیده، دارای قطع 8+12 انچ برابر با (45+30 سانتی) و متن 30/5+10 انج بوده، یک ستونه چاپ می شده است. در مراحل اول نشراتی هفته یک نوبت، بعداً در هر شانزده روز و اخیراً در هریک ماه یک مراتبه در شانزده صفحه به خط نستعلیق زیبا و روشن در چاپخانه سنگی مرتضاوی و بعداً چاپخانه شمس النهار کابل به طبع می رسیده است.

نشان سرلوحه شمس النهار کابل صورت دوشیر و دوشمشیر بود. هر دو شیر در یک دست شمشیر و در دست دیگر سرلوحه شمس النهار کابل دارند. دو شمشیر کنایه و اشاره ای است به اسم امیر که از دو کلمه یعنی شیر و علی ترکیب یافته است و لقب حضرت علی«رض» چون اسدالله یعنی شیر خدا بوده. لهذا شیر علی را به دو شمشیر به دست تمثیل میکرد. درتکتهای پستی نیز این نشان نقش گردیده بود. نشان سرلوحه شمس النهار کابل نمایانگر آن است، در حالیکه امیر افغانستان در یک دست شمشمیر دارد و با استعمار و استعمار گران می جنگد در دست دیگر لوحه شمس النهار کابل را به مثابه سمبول روشنی، روشنگری روشن سازی و بیدار سازی مردم افغانستان را به کف دارد، که گویا میتواند ازین طریق در راه تنویر اذهان مردم نیز بکوشد.       

                     ادامه دارد

نظرات (0 نوشته شد)

مجموعه نتایج: | نمایش:

نظر خود را بنویسید

لطفا کد امنیتی را وارد کنید:

Captcha