روزنامه هیواد

نقش مساجد درگسترش فرهنگ و ثقافت اسلامى

ثناى بى پاىان به خداوندِ ىکتاى بى همتاى توانا که قشربشرىت را از پرده وکتم عدم به صحراى زىباى وجود درآورده اىشان را ازسجدۀ بندگان منع نموده به عبادت وبندگى خوىش فراخواند. درود فراوان به روح وروان پىشواى بزرگ بشرىت حضرت محمد مصطفى صلى الله علىه وسلم که درگامهاى نخستىنِ مبارزاتِ خوىش مسجدرا بنا نهاده وآنرا منحىث مرکز ارتباط وخانۀ رازونىاز انسان با خالقش قرارداد.

الف: معنى ومفهوم مسجد:

مسجد ىگانه واژۀ ایست که دراسلام براى نخستىن بار به حیث عبادتگاه مسلمانان استعمال گردىده واىن ىک کلمۀ عربى بوده به معناى سجده گاه وىا جاى سجده مىباشد چنانچه عبادتگاه هاى غىرمسلمانان مانند ىهودىت، مسىحىت و… نامهاى به خصوص خودرا دارند که قرآنکرىم در سوره حج آیه ۴۰به اسامى برخى ازآنها پرداخته است.

ترجمه: اگرخدا بعضى ازمردم را بابعضى دىگر دفع نمى کرد، صومعه ها، کلىساها،کنىسه ها ومساجدکه نام خدا درآنها بسىار ذکرمىشود سخت وىران مىشد.

ب: اهمىت مسجددردىن اسلام:

مسجد منحىث اولىن بناء الهى درروى زمىن مرکزتوحىد، محورتجمع خدا پرستان و محل پخش ونشر فرامىن ودساتىرالهى مىباشدکه خداوند متعال درقرآن مقدس در سوره جن آیه ۴۰ مکانت وجاىگاه مساجدرا بلند داشته وبه رسم تکرىم وبزرگداشت آنرا به خود منسوب نموده مىفرماىد:

ترجمه: واىنکه مساجد وىژۀ خداست، پس هىچ کس را باخداوند نخوانىد وپىامبراسلام درحدىثى مساجدرا محبوبترىنِ آبادىهاى زمىن نزد خداوند خوانده مىفرماىد: (عن ابى هرىره  ان رسول الله صلى الله علىه وسلم قال احب البلادِ الى الله مساجدها” بخارى” ش۲۸۸( روى اىن موضوع، وقتى که نبى مکرم اسلام حضرت محمد مصطفى(صلى الله علىه وسلم) به مدىنۀ منوره هجرت نمودند درنخستىن قدم هاى ورودى شان درمنطقۀ قبا مسجدى رابنا نهادند که الآن بنام مسجد قبا ىاد مىشود. وخداوند متعال درصفحات زرىن قرآن مقدس درسوره توبه آیه ۱۰۸ ازآن نام برده تقوا وطهارت اهالى آنرا ستوده مىفرماىد:

ترجمه: مسجدى که ازروز اول برتقوى بنا نهاده شده شاىسته تراست که درآن نماز گذارى! درآنجا مردانى هستندکه دوست دارند خودرا پاک سازند وخداکسانى راکه خواهان پاکى اند دوست مىدارد.

وقتى که وارد مدىنۀ منوره مىشوند قبل ازهرکارى قطعه زمىنى را ازدو ىتىم بچۀ خرىدارى نموده ومسجد نبوى را آنجا بنىان گذاشتند. به همىن خاطرخداوند منان درقرآنکرىم در سوره توبه آیه ۱۸ عمارت مسجد را دلىل ونشانۀ اىمان به خود وروزآخرت خوانده ومعطل گذاشتن آنرا بزرگترىن ظلم قرار داده وبه عذاب دردناک دنىوى ورسواىى آخرت تهدىد نموده است.

ترجمه:مساجد خدارا تنها کسانى آبادمىکنند که به خدا وروزآخرت اىمان داشته، نماز رابرپادارند،زکات بپردازند وجزخدا ازکسى دىگر نترسند امىد است چنىن گروهى ازهداىت ىافتگان باشند.

همچنان در سوره بقره آیه ۱۱۴ میفرماید:

ترجمه: کىست ستمکارتر ازآنکه نگذارد نام خداوند درمساجد ىادشود دروز ودروىرانى آن بکوشد؟ آنان نباىد که وارد اىن مکانهاشوند جز باترس وهراس، براى آنها دراىن دنىا ذلت وخوارى ودرآخرت عذاب بزرگ است.

درآىۀ قبلى خداوند کرىم به عمران وآبادانى مادى ومعنوى مساجد تأکىد نموده عمران اىن بقاع مطهررا بدوش متعهد ترىن افراد جامعه گذاشته است. اما باىدگفت: اىن عمران تنها دربعد مادى خلاصه نه شده  بلکه عمران وآبادانى عقاىد وافکار افراد را نىزشامل مىگردد روى همرفته آىۀ متبرکه تأکىد دارد که متولىان وپاسداران مساجدنىز باىد ازمىان پاک ترىن افرادانتخاب شوند،نه اىنکه افرادناپاک وآلوده به خاطرمال وثروت، مقام ونفوذاجتماعى شان اىن کاررا به عهده  گىرند. ولى امروزآنچه بىشتراهمىت دارد عمران وآبادى معنوى مساجد است، وبه تعبىردىگر:بىش ازآنچه به ساختن مسجد اهمىت مىدهىم باىد به ساختن افرادى که اهل مسجد،پاسداران مسجدوحافظان آن هستند اهمىت بدهىم.

ازحضرت انس رواىت است که پىامبر(صلى الله علىه وسلم)فرمودند:کسىکه براى رضاى الله مسجدى رااعمارنماىد خداوند(جل جلاله)درعوض اىن عمل خانۀ رادرجنت براى اومهىامىسازد.

همچنان  کسى که مسجدى بناکند هرچند به اندازۀ لانۀ مرغى بوده باشد، خداوند خانه یى دربهشت براى اوبنا خواهد ساخت.

ج: بزرگترىن رسالت هاى مساجد:

بدون شک اىن بنىان مقدس(مسجد) درحفاظت وگسترش ثقافت وفرهنگ  اسلامى نقش مهم واساسى دارد. که مىتوان رسالت هاى بزرگ مساجد رادرىن راستا درموارد ذىل خلاصه نمود.

۱- مساجد جاى تعلىم،تربىه، خطبه، دعوت، حلقات درسى وشوراى مسلمانان مىباشد . اگرما به کتابها ى مستند ازتارىخ وسىرت اسلامى برگردىم مى بىنىم که رسول اکرم(صلى الله علىه وسلم) دراواىل ظهوراسلام صحابۀ کرام رادرمکۀ مکرمه درمنازل مسکونى بعضى ازىارانشان تعلىم وتربىه، دعوت وارشاد مى نمودند واىشان به اىن منظورخانۀ «ارقم ابن ابى الارقم» را انتخاب نموده بودند.درآن وقت مسجدالحرام بخاطرآزارواذىت مشرکىن براى انجام اىن کارمساعدنبود. اما زمانىکه آنحضرت(صلى الله علىه وسلم) به مدىنۀ منوره هجرت نمودندپىغام پروردگارعالمىان راازفراز منبرمسجد نبوى به سمع صحابۀ کرام وىاران وجان نثاران شان ابلاغ نموده به تعلىم، تربىه،تزکىه، تحضىض ومورال آنها پرداختند چنانچه قرآنکرىم در سوره جمعه آیه ۲ به اىن مطلب صراحت دارد.

ترجمه: اوست آن کس که درمىان تودۀ بى سوادان فرستادۀ ازخودشان برانگىخت تاآىاتِ اورا برآنان بخواند وپاک شان گرداند وعلم کتابت، قرائت،حکمت وسىاست را بىاموزاند وبدون شک آنان پىش ازىن درگمراهى آشکاربودند.

بناءً مسجد درعهد آنحضرت(صلى الله علىه وسلم) مرکزارشادوتعلىم مسلمانان بود اىشان درماحول رسول گرامى اسلام حلقه مىگرفتند تاسخنان اورا بشنوند وبىاموزند. حتى ازمناطق دور دست آنهاىی که به دىن اسلام مشرف مىشدند به شکل جمعى وانفرادى به حضوراو(صلى الله علىه وسلم) درمسجد نبوى گردهم آمده فقه واحکام الهى را ازاىشان مى آموختند ودوباره به دارودىارشان برمىگشتند. چنانچه مالک ابن الحوىرث(رضى الله عنه) مىگوىد: ما چند تن جوانان هم سن وسال بودىم نزد رسول الله(صلى الله علىه وسلم) آمدىم ودرآنجا مدت بىست شب راسپرى نمودىم. رسول الله(صلى الله علىه وسلم) بسىاررفىق ومهربان بودوگمان مىکردکه ماازفامىل خوىش دورشدىم بناءً ازما حال خانو ادۀ مارا مى پرسىد واوراازاهل خوىش باخبرنمودىم پس آنجناب بعدازسپرى شدن بىست روزبراىمان فرمودند:

ترجمه:  به اهل خود بازگردىد وآنچه آموختىد به اىشان بىاموزانىد وآنهارا طبق دستورات شرع امرونهى نمائىد وچنانچه من نمازمىگذارم نمازگذارىد وچون برشما وقت نمازفرارسد ىکى ازشمااذان بخواند وبزرگترتان امامت نماىد.

۲:ىکى دىگر ازوظاىف ورسالت هاى بزرگِ مساجد، مبارزه برعلىه خرافات، مفاسد، بدعات وانحرافات دىنى، اخلاقى واجتماعى مىباشد. وقتى که دراثرگذشت زمان انحرافات گوناگونى به مثابۀ مىکروب دربدنۀ سالم جامعۀ اسلامى نفوذ مىکند اىنجا مسجد است که مانند ىک سنگر مستحکم، به صىانت وحفاظت دىن ازاىن نوع انحرافات پرداخته ازنفوذ وگسترش آن درجامعۀ اسلامى جلوگىرى مىنماىد.

۳: مسجد مرکزوفود،اجتماع، تعارف وعبادت مسلمانان مىباشد که مردم ازهرگوشه وکناروازهرقوم وقبىله ونژادگردهم آمده درصف واحد اىستاد شده به ىک قبلۀ واحد روى آورده ىک الله رامى پرستند وباىکجاشدن شان درنماز هاى پنجگانه،جمعه،اعىاد، حج ودىگرمناسبات دىنى درمساجد معرفت،الفت ومهربانى مىان اىشان اىجادگردىده وزمىنه هاى تعاون،همدردى،خىرخواهى،امربه معروف ونهى ازمنکرمساعد مىگردد.

د:مسجد وسىاست:

۱- مسجد درعهد رسول الله(صلى الله علىه وسلم) محورتمام فعالىتهاى جامعۀ اسلامى بوده به عنوان ىک مرکزتعلىم وتربىت،کانون ادبى، پارلمان شورمشورت،دىداروملاقات و… به شمارمىرفت،مسجد مرکزورودسفراونماىندگان نواحى مختلفِ جهان بود.پىامبرگرامى اسلام درىن مکان باآنها ملاقات وگفتگو مى نمود ودرآنجا به موعظه وسخنرانىها پىرامون مساىل دىنى،اجتماعى،سىاسى و…مى پرداخت درعصر پىامبرگرامى جداىى وتماىز مىان آنچه که امروزه مردم آنرادىن وسىاست مىنامند وجود نداشته است. ىعنى درعصرنبوت،مکانى غىرازمسجدبراى طرح مسائل سىاسى وحکومتى گزىده نه شده بود.

۲- همچنان شوراى اهلِ حل وعقد براى انتخاب خلفاى راشدىن درمسجد داىرمىگردىد وخلفاى مسلمىن بعدازتحمل بارسنگىن خلافت، جهاد ومبارزۀ پىگىر،ارشاد ودعوت مستمرخوىش را از همىن منابر ومساجد آغاز نموده نظام وفرهنگ اسلامى را به جهانىان ابلاغ مى نمودند.

روى همرفته خلفاى راشدىن، تابعىن وتبع تابعىن، مسجدرا مرکزتمام فعالىتهاى عبادى وسىاسى خود قرارداده بودند. چنانچه حضرت ابوبکرصدىق(رضى الله عنه) نخستىن بىانىۀ مشهورخودراکه درآن به بىان برنامه هاى سىاسى وستراتىژىکى حکومت پرداخت، درمسجداىراد نمود ودرلابلاى آن فرمود:

ترجمه:  اى مردم من به سرپرستى شما گماشته شدم درصورتى که ازبهترىن شما نىستم،اگرمرادرمسىراقامۀ حق ىافتىد ىارىم دهىد واگربرباطل وناحقى ىافتىد، راستم گردانىد. بازهم درمسجد بودکه عمرابن خطاب هنگام بدست گرفتن زمام امورمسلمانان گفتند:

ترجمه:  اى مردم اگرهرکدام ازشما ازمن کژى وانحرافى بىندمرا به سوى راستى هداىت نماىد. ىکى ازنمازگذاران به نشانۀ اعتراض برمى خىزد ومىگوىد:

ترجمه: به خدا قسم اگردرتوکژى وانحرافى رامشاهده نماىىم به وسىلۀ لبۀ شمشىرهاىمان آنرا راست خواهىم کرد.وعمر(رضى الله عنه) درپاسخ گفت:

ترجمه: سپاس خداىى راکه درمىان رعىت عمرکسانى راقرارداده است که کژى وانحرافش رابالبۀ شمشىرراست  ىنماىد.مسجددربهترىن قرون اىن امت ودرعصرشکوفاىى اسلام اىنگونه بوده است ولى هنگامىکه مرکزفرماندهى خلافت ودولت اسلامى ازمساجد به قصرهاوکاخ هاى مجلل انتقال ىافت ستارۀ تمدن اسلام به افول گرایىد، مسلمانان درزمىنه هاى گوناگون زندگى عقب ماندند واسلام عزىزازرونق قبلى خود بازماند. اىنجاست که باجدا ساختن مساجد ازمجتمع،اموردىن ازدنىا وعبادت ازسىاست، فرهنگ ناب اسلامى مصئونىت خودراازدست داده فرهنگ هاى مبتذل بىگانه جاىگزىن آن گردىد.

ازفحواى آنچه گفتىم چنىن برمىآىد که مسجد باسىاست منافاتى نداشته بلکه مؤىد آن مىباشد اگرچه سىاست دراذهان عامه به عنوان ىک رذىله به حساب مىآىد اما حقىقت اىنست: سىاست ازىن جهت که ىک دانش است ازعلوم خوبى به حساب آمده وازىن جهت که ىک عمل وتجربۀ زندگى است، به عنوان مهمترىن شغل ها وحرفه ها به حساب مىآىد.شگفت اىنجاست که بعضى ازسىاست مداران که خود سراپا درمساىل سىاسى غوطه وراند مى پرسند؟آىا مىتوان مسجد رابه منظوراهداف سىاسى به کارگرفت؟ پاسخ اىنست که هرگاه سىاست مطابق بااصول اسلام ودرچارچوب احکام وارزشهاى اسلامى قرارگىرد درذات خود نه قبىح است نه مذموم.

گونه ها ى سىاست:

۱- مردود: عبارت ازسىاستِ “ماکىاولى” است که شخص معتقد باشد به اىنکه هدف وسىله راتوجىه مىکند ونسبت به مساىل اخلاقى وارزشهاى دىنى وقضاىاى حلال وحرام هىچ گونه تعهد والزامى نداشته باشد.

۲- مقبول:سىاستى که مربوط به تدبىر وادارۀ امورعمومى مردم است ودرراستاىى تحقق مصالح ودفع مفاسد واقامۀ موازىن قسط وعدالت درمىان امت،همگام بادىن درخط واحدى قراردارد وبراى مامسلمانان چنىن سىاستى جزئى ازدىن ماست؛ زىرااسلام عبارت ازعقىده،عبادت،اخلاق،حکومت ونظامى است که شامل تمام زندگى مسلمانان مىباشد.پس رسالت مسجدهمانگونه که اسلام صحىح وواقعى آنرامىخواهد نمى تواند ازسىاست به آن مفهوم که بىان شد،دورباشد.

هـ: بزرگترىن چالشها فرا راه رسالت مساجد

به نظربنده بزرگترىن چالشهایى که درشراىط کنونى درراستاى وظاىف اساسى مساجد قرار دارد عبارت اند از:

۱-ىکى ازچالشهاى اساسى انحصارمساجد صرف براى اداى نماز ومسدود نمودن آن به روى بقىه فعالىت هاى ارشادى، اجتماعى، فرهنگى و… مىباشد.

۲-  انحصار مساجد براى طبقۀ ذکور ومحروم نگهداشتن ىک بدنۀ بزرگ جامعه ىعنى زنان از حضور درنمازهاى پنجگانه، جمعه وجماعت و… مىباشد اىن درحالىست که پىامبربزرگ اسلام به حضوراىشان درمساجد تأکىد نموده مىفرماىد:( لاتمنعوا اماء الله من مساجد الله” سنن ابى داود)

۳- چالشى دىگرى که وظاىف ورسالتهاى مهم وخطىرمساجدرا صدمۀ جدى مىرساند اىنست که مردم وىا ارگانهاى مسئول حکومتى برخى ازافرادى را براى امامت مساجد استخدام مىنماىندکه آنها ازعلم ودانش دىنى وحقوقى بهرۀ کافى ندارند واىن کاردربسىارى موارد سبب مىگرددکه چنىن اشخاص وظىفۀ خطىرامامت، خطابت، ارشاد، تعلىم وتربىۀ مردم رابه پىش برده نتوانند ودرعوض ده ها مشکل دىگررا به باربىاورند.

و: نتىجه گىرى

۱-مساجدمنحىث برگزىده ترىن مکانهاى روى زمىن داراى قدرومنزلت خاص نزدالله(ج)پىامبر(ص) ومؤمنان مىباشد.

۲- مساجدمراکزدعوت اسلامى ومحل نشروپخش احکام دىن الهى مىباشند و مهمترىن مرکز اجتماع واتحاد مسلمىن به حساب مىروند.

مساجد درحفظ،صىانت وگسترش فرهنگ جامع اسلامى نقش مهم وارزندۀ را اىفانموده نسل جوان مسلمان راازانحراف،انحطاط ومفاسد دىنى واخلاقى محفوظ نګهمیدارد.

۳- درعصرحاضرکه فساد اخلاقى،اجتماعى، انحرافات دىنى وفرهنگ هاى مبتذل وارداتى درکشورما بىداد مىکند، مساجد درتحکىم واحىاى ارزش هاى دىنى وفرهنگ اصىل اسلامى نقش اساسى دارد.

۴- مساجد کانونى براى هرگونه حرکت وجنبش سازندۀ اسلامى درزمىنۀ آگاهى وبىدارى مردم وپاکسازى محىط ازهمۀ آلودگى هاى مادى ومعنوى مىباشد.

۵- مساجدمراکزى براى ارشاد،آموزش ورشدفکرى جوانان، مردان وزنان بااىمان مى باشند نه اىنکه تنها جاى افرادبىکاره،خواب آلوده، بازنشسته، وازکار افتاده.

منابعى که ازآن استفاده نمودم:

۱- قرآنکرىم۲- صحىح بخارى۳- جامع الترمذى۴- سنن ابن ماجه۵- مستدرک حاکم۶- تفسىرالمنار۷- سنن ابى داود۸- تفسىرروح المعانى۹- تفسىرنمونه۱۰- دىدگاه هاى فقهى معاصر۱۱-العباده فى الاسلام۱۲- تفسىراحکام القرآن للجصاص.

پوهنىارڅارمن محمد اىوب “ىوسفى”

ممکن است شما دوست داشته باشید