روزنامه هیواد

د ۲۰۱۹ میلادی کال اقتصادی نړۍ

په تېر ۲۰۱۸میلادی کال کې د مهمو اقتصادی پیښو شاهدان وو، مثلاً د ترکیې اقتصادی بحران چې له امله یې په ترکیه کې انفلاسیون رامنځ ته شو او د ترکیې پولی واحد د ډالر په مقابل کې ۴۰سلنه خپل ارزښت له لاسه ورکړ، همدارنګه د چین او امریکا ترمنځ اقتصادی جګړه چې په نتیجه کې یې امریکا د چین پر المونیم، سټیل او نورو چینایی توکو باندی ګمرکی تعرفه له ۱۰سلنه څخه ۲۵سلنوته لوړه کړه او په مقابل کې چین د متحدو ایالتونو پر آپیون موبایل ،سویابینو، موټرو او نورو امریکایی توکو ګمرکی تعرفه لوړه کړ.،خو د ۲۰۱۹ م کال اقتصادی خبرونه شاید بل ډول وی، مثلاً د کاروبارونو خرابېدل او آن ښایی بانکونه له بحران سره مخامخ شی. چین اود امریکا متحده ایالتونه به په ۲۰۱۹ م کال کې د نړیوالو شرکتونو او مالی بازارونو په منځګړیتوب سره د خبرو میز ته کښینول شی، خو هغه څه چې ښایی د پرمختګ په حال هېوادونه ورڅخه وځورېږی هغه به د سوداګرۍ ناکامی وی، چې بانکونه به هم ورسره له ناکامۍ سره مخامخ شی، ځکه چې دغه اقتصادی سیستمونه پر بهرنۍ پانګه تکیه دی.

عامل به یې د سود د کچې لوړوالى او د آسانه پیسو (Easy Money) له منځه تلل وی. آسانه پیسې هغو پیسو ته وایی، چې کله یو مرکزی بانک وغواړی د سود د کچې په ټېټولو سره د نورو بانکونو ترمنځ د پیسو جریان ګړندى کړی. په دې سره بانکونه کولای شی خپلو مشتریانو ته په ټیټ نرخ پور ورکړی ، چې په اقتصادی وده کې ترې ګټه واخیستل شی. بانکونه هم کله کله له  دې موقع څخه په استفادې پانګونه کوی، خو کله بیا دغه پالیسی د انفلاسیون سبب هم گرځی.

په تېره لسیزه کې بیا آسانه پیسو د سونامی په څېر اثر درلوده ، عرضه او تقاضایې دواړه په نړیواله کچه لوړ حد ته پورته کړل. مشتریان یې دې ته اړ کړل ، چې زیات پور ترلاسه کړی، د مثال په ډول د چین پور د GDP  په نسبت له ۱۸سلنو څخه په ۲۰۰۸ م کال کې ۵۰سلنو ته په ۲۰۱۸ م کال کې لوړ شو. د عرضی له اړخه آسانه پیسی بیا شرکتونه او سوداګر دی ته اړ باسې،  چې د ټیټې ګټې سرمایه ګزاری وکړی.په بله بڼه ډېر پورونه د مشتریانو له خوا مصرف ته لاره هواروی، ډېر مصرف ډېرې سرمایه ګزارۍ ته زمینه برابره وی ،چې دواړه بیاپه اقتصادی ودې ، عایداتو او کارموندنې کې زیاتوالى راولی. په لنډ ډول ویلى شو، چې آسانه پیسې د نړیوال اقتصاد د ودې لپاره آسانه لاره ده.، خو په وروستیو کې بانکونو د سود د کچې په لوړولو سره د آسانه پیسو په پالیسۍ کې بدلون راوستلى دی، چې له امله به یې نړیوال اقتصاد له ورو ودې سره مخامخ شی، په دې معنی ، چې کم پور د مصرف د کمولو سبب ګرځی او کم مصرف د سوداګرۍ د غورځیدو سبب ګرځی. له ټولو ستونزو څخه په استنباط ویلى شو ، چې د نړیوالیتوب پر ضد پالیسۍ نړیوال اقتصاد ته په ۲۰۱۹ م کال کې ستونزې جوړولای شی.په تېر ۲۰۱۸ میلادی کال کې د چین اقتصادی وده د دوو لاملونو له امله ټیټه شوه ، لومړی د پور په کچه کې کموالی او دوهم د امریکا متحدو ایالتونو سره د تجارتی جګړې د لا پیچلی کېدو د ویرې له امله. له دې امله به چین په ۲۰۱۹ م کال کې هڅه وکړی ، چې په مالی او د پیسو په پالیسۍ کې له نرمۍ څخه کار واخلی، د سود کچه یې لا د مخه د لنډې مودې پور لپاره له ۳سلنو څخه ۲سلنو ته راکمه کړی.

په وروستیو کې د اروپایی اتحادیی اقتصادی وده هم نا امید کوونکې ده او  په ۲۰۱۹ م کال کې له لا نورو ستونزو سره مخامخ کېدلی شی. مثلاً د اېټالیا د بودجې بحران تر اوسه ادامه لری،همدارنګه له اروپایی اتحادیې څخه د انګلستان د وتلو مسئله هم تر اوسه جنجالی ده. د دې ترڅنګ په اروپا کې د مثبتو بدلونو هیلې هم لیدل کېږی، په کورنیو عایداتو کې زیاتوالی، په کارموندنه کې مثبتې لاسته راوړنې د معاشاتو په وده کې پرمختګ ، په اقتصادی وده کې د پور مثبت رول، د دې ټولو لاس ته راوړنو له مخې اروپا ښایی په ۲۰۱۹ م کال کې اقتصادی
وده وکړی.

آسیایی هېوادونه: په تېرو کلونو کې اکثره آسیایی هېوادونو د اوږدې مودې لپاره له رجحان څخه لوړه اغېزمنه اقتصادی وده درلوده، خو په وروستیو کې منقبضه مالی پالیسی به په ۲۰۱۹ میلادی کال کې په منځنۍ کچه د ورو ودې سبب وګرځی.په جاپان کې که څه هم د طبیعی پېښو له امله پر اقتصادی ودې منفی اثر شتون درلوده ،خو په روان کال کې د کارګرو په مارکېټ کې د اصلاحاتو، د بې کارۍ د کچې په کموالی او د معاشاتو په نرخ کې د زیاتوالی له امله  د ښې اقتصادی ودې وړاندوینه کولای شو، خو پر دې سربېره د اضافی ارزښت مالیه یا Value-added Tax( هغه مالیه چې د شیانو او خدمتونو د ارزښت په زیاتېدو سره په مالیه کې هم زیاتوالى راځی ) به د جاپان په GDP باندې منفی اثر ولری. په چین کې د پور د کچې د کموالی او دامریکا له  متحدو ایالتونو سره د اقتصادی جګړې ترڅنګ نور آسیایی هېوادونه لکه هند، اندونیزیا او فلیپین، چې د current Account deficit  یادو صادراتوله او وارداتو نا انډولۍ څخه رنځ وړی د پیسو له سختې پالیسۍ څخه د بهرنی فشار او د انفلاسیون د متحرکاتو له امله په تېر ۲۰۱۸ م کال کې استفاده وکړه.په آسیا کې به د انفلاسیون کچه د فلپین او جاپان پرته نورماله وی، د تېلو د بیو د غورځیدو له امله به رامنځ ته شوى تغییر د کمی مودې لپاره وی ، ځکه ټېټ نرخ د OPEC لپاره په زیان دى او په اړه به یې مارکېټ ته د تېلو په صادرولو سره غور کوی ، خو په وروستیو کې دامریکاد متحدوایالتونو د شیل کمپنۍ هم د تېلو د تولید او صادرولو لپاره تصمیم نیولى دا په داسې حال کې ده ، چې د تېر ۲۰۱۸ م کال په وروستیو کې د یو بیرل تېلو بیه د ۵۵ ډالرو څخه ټیته وه ،خو سعودی بیا د یو بیرل تېلو لپاره ۹۵ ډالرو ته اړتیا لری ،چې د ۲۰۱۹ م کال مالی بودجه ترلاسه کړی. جاپان به په مالی پالیسۍ کې د سختۍ ، خو چین او جنوبی کوریا به له نرمۍ څخه استفاده وکړی، هند به بیا د اعتدال لاره غوره کړی.په هند او اندونیزیا کې د ۲۰۱۹ م کال انتخابات به په پالیسیو کې احتمالی بدلونونه او د بازار موندنی فرصتونه رامنځ ته کړی.په تېر ۲۰۱۸ م کال کې د ډالرو بیه د توقع خلاف لوړه وه، خو په ۲۰۱۹ م کال کې د ډالر اغېزه د نورو هېوادونو پر کرنسۍ باندی کمه وه، ځکه چې د ډالر لوړوالى به خپل طبیعی حد ته ورسېږی، چې په مقابل کې به د نورو هېوادونو پولی واحدونه خپل ارزښت بېرته لاس ته راوړی. په لنډ ډول ویلی شو چې په ۲۰۱۹ م کال کې د چین کمزورې اقتصادی وده، د ونډو او اسعارو په بازارونو کې له بې ثباتې سرمایه ګزاران بې باوره کړی. له دغو سترو ننګونو سره سره چې د نړۍ ستر اقتصادی قدرتونه ورسره مخامخ دی هغه د ۲۰۰۸ م کال له مالی بحران څخه وروسته د پیسو سخته پالیسی ده ، چې له یوې لسیزې څخه وروسته پلې کېږی.

زاهد الله محمدی

ممکن است شما دوست داشته باشید