روزنامه هیواد

د اقتصاد له نظره مالىات

شفیق الله یوسفزى

دوهمه برخه

ىوه څىړنه ښىئ چې د سګرټ د ګټې ارتجاعىت ۰٫۶ سلنه دى ىعنې د ىو کس د لس سلنې ګټې په ډېرېدو سره د سګرټ په لګښت او مالىه کې شپږ سلنه ډىروالى راځی،نو وىلى شو چې د لوړ عاىد لرونکی خلک نسبت کم عاىد لرونکو خلکو ته د خپلې ګټې ىوه وړه برخه په سګرټ مصرفوی.

همدارنګه مالىات په مستقىمو مالىاتو (Direct Taxes) او غىر مستقىمو مالىاتو (IndirectTaxes) هم وىشل شوی دی.

مستقىم مالىات هغو مالىاتو ته وایی چې په مستقىم ډول یې ىو کس خپله پرې کوی او د مالىې بار بل چا ته نه انتقالېږی؛ لکه په ګټې مالىه، په ډالۍ مالىه او نور.

غىر مستقىم مالىات هغو مالىاتو ته وایی چې ىو کس یې په غىر مستقىم ډول پرې کوی او د مالىې بار له ىو کس څخه بل کس ته انتقالېږی، لکه په تولىدىدونکو توکو مالىه.

مالىات او ګټورب

 (Taxation and Efficiency)

مالىات په اقتصادی ګټورتوب او د عواىدو په وىش باندې اغېزه لری. اقتصادپوهان په دې باور دی چې له مالىاتو څخه باىد اعظمی ګټه واخىستل شی او باىد د مالىاتی منابعو د ضاىع کىدو مخه ونىول شی. د اقتصادپوهانو او پالىسی جوړوونکو په نظر، که چىرې مالىات په منظم ډول راټول او کنترول شی، د لومړىتوبونو له مخې ولګول شی، نه ىوازې به په ټولنه کې د عواىدو انډول رامنځته کړی، بلکې لوړه اقتصادی وده به هم ورسره تجربه شی. د مالىاتو له ورکړې څخه تېښته، د مالىاتو معافىت، د فساد موجودىت او په پراختىایی پروژو کې د سلىقوی چلند له مخې د مالىاتو لګول ددې سبب کېږی چې عام خلک د مالىې په لګولو شکمن او بې باوره شی او د نه قناعت له وجې خپله هم مالىه ور نه کړی او د مالىې له ورکړې څخه تېښته غوره وګنی.

ګټور توب او مناسبوالى (Efficiency and Fairness):

اقتصادپوهان له مودو راهىسې د مالىاتو د اقتصادی ګټورتوب په اړه اندېښنه لری. هنری جورج وایی: په ځمکه باندې مالىه لګول په ګټورتوب باندې لږه اغېزه لری، ځکه چې د ځمکې عرضه غىر ارتجاعی ده.

د ګټورو مالىاتو عصری تىوری د رامسی (Ramsey) مالىې قانون وړاندىز کوی چې حکومت باىد لوړه مالىه پر هغو خامو موادو او تولىد شوىو توکو ولګوی کوم چې په عرضه او تقاضا کې تر ټولو ډېر غىر ارتجاعی خواص ولری. د عرضې او تقاضا له مخې د غىر ارتجاعی توکو مالىه به د دوى په تولىد او لګښت ډېره کمه اغېزه وکړی. نو وىلى شو چې د رامسی د مالىې قانون ىوه لاره جوړوی، څو له ىوې خوا عواىد لوړ شی او له بلې خوا د اقتصادی ګټورتوب موخه هم په ښه ډول تر لاسه شی، خو ىو اقتصاد ىا ىوه پالىسی ىوازې په ګټورتوب پوړې اړه نه لری، بلکې دلته نور څه هم شته چې باىد په نظر کې ونىول شی. د ځمکې په کراىې ىا په خوړو مالىه کىداى شی ګټوره وی، خو اکثره خلک به ورته د غىر مناسبې مالىې په سترګه وګوری.

په ۱۹۹۰ زېږدېز کال په انګلىستان کې د سړی سر ثابته مالىه (Poll Tax) معرفی شو، چې له مخې ىې هر کس اړ و مناسبه مالىه پرې کړی. د دې مالىې ګټه دا وه چې چا به د مالىې په غىر ګټورتوب ادعا نشواى کولاى، هماغه وو چې د بې وزلو د ناخوښۍ سبب وګرځىده، ىا روسىې ته کډه شول او ىا ځىنو یې ځانوژنه وکړه، څو په دې ډول د مالىې له ورکولو ډډه وکړی. دا ىوه غىر مناسبه مالىه وه چې په خلکو لګول شوې وه او هماغه وو چې اقتصادی فعالىتونه په ټپه ودرېدل او ىاد حکومت له پښو وغورځىد، نو وىلى شو چې د مالىې د ګټورتوب ترڅنګ  د مالىې مناسبوالى هم مهم ټکى دى.

د ښو کړنو پر ځاى پر ناوړه کړنو مالىه ىا زرغونه مالىه

اقتصادپوهانو د سړی سر ثابتې مالىې تجربې ته په کتو ىوه بله د مالىې لګولو کړنلاره وړاندې کړه چې له مخې یې د ښو کړنو پر ځاى باىد چې پر ناوړه کړنو لوړه مالىه ولګول شی. د غىر ګټورتوب مهم لاملونه په ښو اقتصادی فعالىتونو مالىه لګول دی. لکه په پانګونې مالىه، په سپما مالىه ىا د ګواښ په منلو مالىه او داسې نور. پر اقتصادی فعالىتونو د مالىې لګولو له امله ښې کړنې د تشوىق پر ځاى له ځنډ سره مخ کېږی او د فعالىت مخه یې نىول کېږی. غوره دا ده چې د ښو کړنو په ځاى په ناوړه کړنو مالىه ولګول شی، لکه په ګناه مالىه، په شرابو مالىه، په سګرټومالىه او داسې نور. اقتصادپوهان وایی په هغو ناوړو کړنو باىد مالىه ولګول شی، چې له امله یې ىو کس ىا ټولنې ته زىان اړوونکې پاىلې له ځانه سره لری. د ىوې کارخونې د تولىد له امله هوا ککړ ېږی او ناروغۍ رامنځته کېږی، نو غوره به وی د هواد  ککړتىا په رامنځته کېدو مالىه ولګول شی او هغه کارخونه باىد چې لوړه مالىه پرې کړی کوم چې ډېر کاربن ډاى اکساىډ تولىدوی. هغه  کارخونې چې ټولنې ته ىې ډېر زىان رسېږی، باىد د ناوړو کړنو درنه مالىه پرې کړی، څو په راتلونکی کې د تولىد پر بدىلو او غىر مضره لارو چارو غور وکړی. که چىرې حکومت په پټرولو باندې مالىه لوړوی، نو د خلکو په ذهنونو کې مختلفې پوښتنې را ولاړېږی لکه:

په پټرولو مالىه څه اغىز ه لری؟

آىا لګول شوې مالىه مصرفوونکی ته انتقالېږی؟

آىا په دې سره به د خامو تىلو ارزښت را ټىټ شی او کنه؟

آىا د پټرولو تولىد ىا واردول به را کم شی که نه؟

د پټرولو پرتولىدوونکو ىا واردوونکو باندې به یې څه اغېزه وی؟

آىا د ډبرو سکرو قىمت به بدلون ومومی؟

آىا په مزد کې به کوم بدلون راشی؟

پر ښارىانو به یې څه اغېزه وی؟

عام وګړی چې مالىه ورکوی، باىد د خپلې مالىې پوښتنه وکړی، د حکومت په لګښتونو کې باىد شفافىت موجود وی او حکومت باىد ځواب وىونکى واوسی.

ممکن است شما دوست داشته باشید