روزنامه اصلاح

‌‌‌‌ روز جهانی عصای سفید؛ بررسی حقوق نابینایان از منظر قوانین داخلی و بین‌المللی

روشندلان (نابینایان)، یک بخش مهم خانواده و جامعه می‎باشد و دارای ظرفیت‌ها و استعدادهای خاص استند. این افراد، از منظر ارزش‌های دینی و قانونی نیز، دارای جایگاه برابر با سایر افراد سالم می‎باشند و نقص اعضا یا معلولیت، نمی‌تواند مانع تحقق حقوق شان گردند. بر اساس اسناد و مدارک قانونی، اشخاص دارای معلولیت یا روشندلان، دارای حق تحصیل، آموزش، کار، ازدواج، تشکیل خانواده هستند و حق بهره‌گیری از کلیه‌ی امکانات رفاهی مانند پیاده‌رو‌ها، خیابان‌ها، بزرگراه‌ها و وسایل ترانسپورتی همگانی مانند هواپیما، اتوبوس، کشتی، موترهای داخل شهر، هوتل‎ها، مکان‌های عمومی و مراکز تفریحی و ورزشی، مانند سایر افراد جامعه، بهره‌برداری کنند.

اما در افغانستان، موجودیت برخی علل و عوامل، سبب ممانعت از دسترسی افراد دارای معلولیت به حقوق قانونی‌شان گردیده است. باوجودی که در قانون اساسی و سایر قوانین نافذه کشور حقوق و جایگاه افراد دارای معلولیت در نظر گرفته‌شده است و هیچ کوتاهی وجود ندارد، اما بازهم مشکلات متعددی دامن‌گیر معلولان است.

در این مقاله در ارتباط به پانزدهم اکتوبر روز جهانی نابینایان یا عصای سفید، حقوق نابینایان، در قوانین داخلی و قوانین معتبر بین‌المللی، به بررسی گرفته می‌شود. هدف از انجام این تحقیق، آگاهی دهی بیشتر برای افراد جامعه و خانواده‌ها و خود معلولان، در ارتباط به حقوق نابینایان و دیگر معلولان در خانواده و جامعه است. نتایجی که بر این مقاله متصور است، کاهش برخوردهای نادرست با معلولین، شکل‌گیری ادعاهای حق‌خواهی در وجود معلولان و تلاش‌های بیشتر مسؤولان در جهت تأمین حقوق افراد دارای معلولیت و نابینایان و درک بیشتر حقوق
افراد دارای معلولیت از سوی شهروندان است
.

جایگاه معلولان در قوانین داخلی؛

الف- قانون اساسی: بر اساس ماده ۲۴ قانون اساسی کشور، آزادی، کرامت و حیثیت افراد دارای معلولیت از تعرض مصوون است و هیچ‌کس حق توهین و تحقیر آنان را ندارد. ازنظر قانون اساسی، هیچ تفاوتی بین افراد معلول و سالم، در قانون وجود ندارد و همگی در پیشگاه قانون یکسان هستند. در ماده ۵۳ قانون اساسی ذکرشده است که دولت به‌منظور تنظیم خدمات طبی و مساعدت مالی برای بازتوانی معلولین و معیوبان و سهم فعال آنان در جامعه، تدابیر جدی و لازم را اتخاذ می‌نماید.

ب- قانون برگزاری انتخابات: در ماده‎ی پنجم قانون برگزاری انتخابات در بخش حق اشتراک، در فقره چهارم ذکرشده که وضع هر نوع محدودیت به‌طور مستقیم و غیرمستقیم برای روی دهندگان و کاندیدان معلول، ممنوع است. بر این اساس، روند برگزاری انتخابات باید به قسمی باشد که معلولان بدون کدام مشکل، بتوانند رأی خود را به نفع کاندیدای موردنظرشان استفاده کنند و نباید هیچ‌چیزی مانع مشارکت شان در انتخابات گردد.

پ-قانون شهدا و معلولان: این قانون به‌طور کامل در جهت بهبود وضعیت معلولین و رسیدگی به مشکلات آنان، پذیرفته‌شده است. حقوق و امتیازات معلولین، مساعدت‌های مالی و معنوی، عدم تبعیض، تعلیمات و تحصیلات، آموزش فنی و حرفه‌ی، ایجاد مراکز بازتوانی، طراحی‌های متناسب با وضعیت معلولان، کار و فعالیت، از مهم‌ترین حقوق معلولان در این قانون ذکرشده است.

ج- قانون کار: در ماده ۱۱۷ این قانون در ارتباط به فراهم‌سازی شرایط کار برای معلولین آمده است. بر این اساس، زمینه کار و شغل معلولین باید فراهم شود. در این ماده ذکرشده که اداره‌ها مکلف است بعد از تثبیت معلولیت افراد، مطابق توانایی‌شان، شرایط و زمینه کار را برای آنان فراهم سازد. مهم‌تر از همه اینکه در مزد دوران معلولیت با قبل از آن، هیچ تفاوتی به وجود نمی‌آید و حقوق کارمندان سالم و معلول، یکسان است.

د-قانون جزا: در ماده ۵۰۰ این قانون آمده است، کسی که چیزی را سر راه معلولان یا افراد دیگر قرار دهد که باعث اذیت آنان شود یا بالای سرشان بیفتند، به جزای نقدی ده هزار و حبس یک ماه مجازات می‌شود. همین قسم در ماده‌های دیگر این قانون، هرگونه توهین، تحقیر و آزار و اذیت افراد نابینا، جرم شمرده‌شده و برای مرتکبین، مجازات معینی در نظر گرفته‌شده است. با توجه به این ماده‌قانون جزا، شهروندان نمی‌توانند سر راه افراد نابینا مانع ایجاد کنند بلکه بجای آن، راه را برای آنان باید هموار سازند.

جایگاه معلولان  در قوانین بین‌المللی

حقوق معلولان و افراد نابینا، در کنوانسیون‌ها و اعلامیه‌های جهانی حقوق بشر نیز به شکل درست و اساسی بازتاب یافته است. در قانون اشخاص و افراد دارای معلولیت، تمامی حقوق اقتصادی، تعلیمی، خانوادگی، اجتماعی و سیاسی برای معلولان در نظر گرفته‌شده است. در مقدمه این قانون آمده است که تبعیض علیه افراد بر مبنای معلولیت، به معنای تخطی منزلت و ارزش ذاتی است. در ماده سوم و پنجم روی برابری افراد معلول با سایر افراد خانواده و جامعه تأکید شده است. اصل برابری، عدم تبعیض، دسترسی، برابری فرصت‌ها، پذیرش افراد دارای معلولیت در ابعاد مختلف جامعه و خانواده، از راهکارهایی است که در قوانین بین‌المللی برای بهبود وضعیت معلولان به آن اشاره‌شده است. در کنوانسیون بین المللی حقوق اشخاص دارای معلولیت تصریح شده است که دولت های عضو کنوانسیون، تمامی تبعیضات مبنی بر معلولیت را ممنوع اعلام کرده و حمایت های حقوقی مساوی را برای اشخاص دارای معلولیت در تمامی زمینه ها، تضمین می نمایند.

راهکارها

۱- اولین راهکار برای بهبود وضعیت معلولان و تحقق حقوق آنان، آگاه‌سازی است. این آگاهی دهی باید در سطح خانواده و جامعه باشد، احترام و منزلت معلولان برای مردم بازگو شود. دولت و مسؤولان نیز، باید با هرگونه اقدام کلیشه‌ای علیه معلولان در جامعه مبارزه کند و برای ارتقای ظرفیت‌ها و مشارکت معلولان در بدنه‎ی حکومت، تلاش بیشتر نماید.

۲-تقویت پذیرش حقوق افراد دارای معلولیت در نزد افراد جامعه، از دیگر راهکارها در جهت بهبود وضعیت معلولان است. بر این اساس تعبیرهای افراد جامعه باید درباره معلولین مثبت شود و مردم از هرگونه کنایه‌گویی و به‌کارگیری الفاظ زشت علیه آنان خودداری کنند. مسؤولان بخش‌های قضایی باید متخلفان را به پنجه‎ی قانون بسپارند.

۳- ارتقای شناسایی مهارت‌ها، استعداد و شایستگی افراد دارای معلولیت و مشارکت گسترده آنان در محیط کار، از دیگر راهکارها برای بهبود وضعیت معلولان به شمار می‌رود. رسانه‌ها نیز باید ظرفیت‌های عالی و افتخارآمیز معلولان را به تصویر بکشند و دیدگاه‌های سنتی را علیه آنان تغییر دهند.

۴-ارائه خدمات مؤثر برای افراد دارای معلولیت و در نظر گرفته شدن مشکلات و محدودیت‌های آنان، از دیگر راهکارهای قانونی به شمار می‌رود. مطابق ماده‎ی نهم قانون حقوق افراد دارای معلولیت، برای توانایی سازی افراد دارای معلولیت در تمامی عرصه‌های زندگی باید خدمات مؤثر ارائه گردد. در این ماده ذکرشده است که وضعیت معلولان باید در جریان ساخت‌وساز ساختمان‌ها، جاده‌ها، حمل‌ونقل، مراکز آموزشی، طبی و شفاخانه‌ها، در نظر گرفته شود؛ یعنی مسیری برای حرکت چوکی های چرخ‌دار آنان، عصا و … در نظر گرفته شود.

۵-برابری افراد دارای معلولیت در پیشگاه قانون، از دیگر راهکارهای پیشنهادشده برای بهبود وضعیت معلولان است. افراد دارای معلولیت باید مانند دیگران، از حقوق قانونی برابر برخوردار باشند. دولت باید زمینه‌های دسترسی افراد دارای معلولیت را به قانون فراهم سازند. تا از این طریق، میزان دسترسی افراد دارای معلولیت به عدالت بیشتر و قابل‌اطمینان‌تر شود.  

۶- افزایش امنیت شخصی معلولان از دیگر راهکارهای پیشنهادی است. مطابق قانون باید امنیت و آزادی افراد دارای معلولیت در محیط خانه و جامعه فراهم گردد. ازنظر قوانین داخلی و بین‌المللی، معلولیت، به‌هیچ‌وجه محرومیت از حقوق انسان را توجیه نمی‌تواند.

۷- ممنوع بودن هر نوع آزار و اذیت روحی و جسمی علیه افراد دارای معلولیت، از دیگر حقوقی است که برای افراد دارای معلولیت داده‌شده است. بر این اساس، باید تمامی تدابیر برای بهبود وضعیت آنان و بازتوانی شان در نظر گرفته شود.

نتیجه‌گیری؛

 آزادی تردد و حق تغییر تابعیت، سفر کردن، دریافت اسناد تحصیلی و کاری، حق زندگی مستقل و حضور در جامعه، داشتن حق مسکن، ازدواج، فعالیت‌های اجتماعی و شخصی، تسهیل دسترسی آنان به مهارت‌ها و آموزش‌ها، آزادی بیان و دسترسی به اطلاعات، احترام به حریم خصوصی، احترام به خانواده افراد دارای معلولیت، خدمات صحی، بازپروری و توان‌بخشی، کار و استخدام، مشارکت در زندگی سیاسی، تفریح فراغت و ورزش، از حقوق مسلم و قانونی افراد دارای معلولیت به شمار می‌رود.

ازنظر قوانین داخلی و بین‌المللی و ارزش‌های دینی، هیچ‌کس حق روا داشتن تبعیض را علیه افراد دارای معلولیت در خانه و جامعه ندارد. برعکس، هرکس مسؤولیت دارد تا انسان‎های معلول را موردتوجه و حمایت خویش قرار دهد.

متأسفانه در افغانستان، برخی موانع سد راه معلولان است و مانع دسترسی آنان به حقوق قانونی‌شان گردیده است. این موانع می‌تواند شامل موانع فزیکی، مشکلات ارتباطات و اطلاعات، نگرش‌ها و تفکرهای منفی، بی باوری معلولان به توانایی‌هایشان، در نظر گرفته شدن مشکلات و نیازمندی‌های آنان در بسیاری از ساخت‌وسازهای شهر و بی‌سوادی و مشکلات فرهنگی، از موانعی است که باعث محروم شدن آنان از حقوق قانونی‌شان گردیده است.

داوود ناظری

ممکن است شما دوست داشته باشید