روزنامه اصلاح

قدرتمندترین اردوی افغانستان در صد سال اخیرکـدام اسـت؟

در روزهایی که دولت سرگرم برگزاری جشن صدمین سالروز استرداد استقلال است، نیروهای اردوی در بخش‌های مختلف افغانستان درگیر نبرد با مخالفان مسلح دولت هستند. اردوی افغانستان شاید به عبارتی در دشوارترین دوره‌ در تاریخ صد سال اخیر خود است. در این یک قرن، ارتش افغانستان گاهی در برابر تهاجم بیرونی رزمیده و زمانی همگام و در کنار نیروهای خارجی علیه شورشیان داخلی مبارزه کرده ‌است.

برخی مورخان زمان ایجاد نخستین “ارتش منظم” در افغانستان را به پیش از شاه امان‌الله و منسوب به دوره امیر شیرعلی‌خان (۱۸۲۵-۱۸۷۹) در نیمه دوم قرن نوزدهم می‌دانند. اردوی امیر شیرعلی خان در برابر ورود نیروهای بریتانیایی و پیش از وقوع جنگ دوم افغان-انگلیس فرو پاشید.

در صد سال اخیر همگام با تحولات سیاسی، اردوی افغانستان نیز دگرگونی‌های اساسی را تجربه کرده است. گاه قدرتمند و متکی به خود و گاهی فروپاشیده، گاهی نیز مانند این روزها تنها تکیه‌گاه دولت و مردم افغانستان بوده است.

شاه امان‌الله با آغاز نوگرایی و اصلاحات اساسی در عرصه‌های مختلف شناخته می‌شود. اردوی امان الله، پس از جنگ سوم افغان- انگلیس منابع تمویل خودش را از دست داد و شاه امان الله درصدد برآمد تا با تجهیزات سایر کشورهای اروپایی و افسران ترک ارتش را تقویت کند.

میر غلام محمد غبار در کتاب “افغانستان در مسیر تاریخ” می‌نویسد اردو در زمان امان‌الله انکشاف (توسعه) چندانی نکرد. هرچند شاه امان الله اقدامات برای مدرن‌سازی اردو را روی دست گرفت؛ خرید اسلحه از کشورهای اروپایی، استخدام آموزگاران نظامی ترک و فرستادن برخی از افسران برای آموزش به خارج از کشور از جمله این اقدامات است.

شاه امان‌الله مقداری اسلحه جدید، به شمول هواپیما از خارج خریداری کرده اما محمدصدیق فرهنگ در کتاب “افغانستان در پنج قرن اخیر” می گوید افرادی که این جنگ افزارها را باید استفاده می‌کردند، آموزش کافی داده نشدند.

در دوره کوتاه زمامداری حبیبالله کلکانی، شمار نیروهای وفادار به او پایتخت را گرفتند و اردوی شاه امان الله عملا فرو پاشید. ضعف اردو از دلایل سقوط شاه امان الله گفته می‌شود.

جنرال محمد نادرخان که در ۱۹۲۹ پادشاه شد بنا به سابقه نظامی، توجه ویژه‌ای به اردو داشت. او اردوی منسجم‌تر از زمان شاه امان‌الله ساخت. اردوی افغانستان در این دوره چهل هزار سرباز داشت.

در چهار دهه سلطنت محمدظاهر شاه (۱۹۳۳-۱۹۷۳)، وضعیت اردوی افغانستان بهبود یافت. چنان‌چه شمار نیروها به ۹۰ هزار نفر افزایش یافت. یکی از دلایل توجه به تقویت ارتش در این دوره، همزمانی با تشکیل دولت پاکستان در ۱۹۴۷ و وارد شدن افغانستان به رقابت با این کشور بر سر مساله “خط دیورند” بود.

در دوره ده ساله که سردارمحمد داوود (۱۹۵۳-۱۹۶۳) نخست‌وزیر افغانستان بود، نوسازی اردو در اولویت اقدامات او قرار گرفت. سردار داوود بارها از آمریکا درخواست کمک تجهیزات نظامی کرد، اما پذیرفته نشد.

سردار داوود برای دریافت تجهیزات نظامی و مدرن سازی ارتش افغانستان به شوروی وقت روی آورد و شوروی نیز با آغوش باز به درخواست افغانستان جواب مثبت داد.

پس از ده سال خانه‌نشینی، سردار داوود با ترتیب دادن کودتا توسط اردو به سیاست بازگشت. سردار داوود به عنوان رئیس جمهوری افغانستان بیش از گذشته روی اردو تمرکز داشت. جنرال نبی عظیمی که خود در تحولات آن وقت نقش پررنگی داشته، در کتاب “اردو و سیاست” می‌نویسد در همان اوایل زمامداری داوود “هیات بزرگ شوروی” به کابل آمد و قرارداد همکاری مشاورین نظامی روسی با افغانستان بین کابل و مسکو امضا شد.

در این دوره ظرفیت اردوی افغانستان به صدهزار نفر با قابلیت جذب دوصد هزار سرباز در مواقع ضرورت افزایش یافت.

همین اردوی مجهز با تجهیزات ساخت شوروی با انجام کودتایی دیگر قدرت را از سردار داوود گرفت و به حزب دموکراتیک خلق سپرد. اردوی افغانستان بعد از روی کار آمدن نظام خلقی در ۱۹۷۹/۱۳۵۷ و ریاست جمهوری نور محمد ترکی به ۱۴۵ هزار سرباز رسید.

با مداخله شوروی در ۱۹۷۹ تا ۱۹۹۸ اردو در وضعیت دشواری قرار گرفت و بسیاری اردو را ترک کردند. بر اساس برخی از آمارها در ۱۹۸۴ از هفتاد هزار سرباز اردو نیمی از آنان فرار کرده بودند.

در این دوره، اردوی افغانستان تحت تاثیر جابجایی قدرت و روی کار آمدن یک حزب چپ‌گرا بیشتر رنگ ایدئولوژیک به خود گرفت.

نبی عظیمی می‌گوید اردوی افغانستان در دو سال، زعامت ترکی و حفیظ الله امین طی سال‌های ۱۹۷۹تا۱۹۸۱ دستخوش تصفیه‌ها و پاکسازی‌های گوناگون بود و به گفته او ببرک کارمل، رئیس جمهور بعدی از شاخه پرچم حزب خلق، یک “اردوی متلاشی‌شده” را تحویل گرفته بود.

در دوره اشغال افغانستان توسط ارتش سرخ شوروی وقت، اردوی افغانستان نیز تحت سلطه و دنباله‌رو سیاست‌های شوروی وقت درآمد.

دوره نجیب‌الله (۱۳۶۵-۱۳۷۱)، آخرین رئیس جمهور چپ مصادف با موافقت نامه ژنو (۱۹۷۹) و خروج نیروهای ارتش سرخ در مدت ۹ ماه از افغانستان شد.

پس از خروج نیروهای اتحاد جماهیر شوروی از افغانستان، ارتش قدرتمند و مجهز ۱۵۰ تا حدود ۳۰۰ هزار سرباز برای افغانستان باقی ماند. این برهه‌ای بود که شوروی تجهیزات نظامی‌ پیشرفته را در اختیار اردوی افغانستان گذاشته بود.

همین اردو توانست حکومت نجیب الله را در حدود ۴ سال در برابر هجوم مجاهدین حفظ کند.

با ورود مجاهدین به کابل در ۸ ثور ۱۳۷۱ اردوی افغانستان با فروپاشی از درون مواجه شده و بیشتر نیروهای اردو جذب احزاب جهادی هم‌تبار خود شدند.

مجاهدین که به جنگ‌های چریکی و نامنظم خو گرفته بودند، با اردو و نیروهای امنیتی منظم بجا مانده از نجیب‌الله سر سازگاری نداشتند.

در دوره گسترش حاکمیت طالبان اگرچه شماری از افسران پیشین اردو در جمع جنگجویان این گروه حضور داشتند اما عملا از اردوی افغانستان نشانی باقی نماند.

پس از حمله آمریکا به افغانستان در اکتوبر ۲۰۰۱ و سقوط طالبان، و آغاز دوره حامد کرزی، قرار شد افغانستان دوباره صاحب یک اردو شود. یک اردوی هشتاد هزار نفری برای افغانستان کافی پنداشته می‌شد.

با اوج‌گیری شورش طالبان، در چند مرحله اردوی افغانستان از ۸۶ هزار به ۹۵ هزار رسید. پس از این که قرار شد مسوولیت تامین امنیت و پیکار با طالبان به صورت مستقل به اردوی افغانستان واگذار شود، اردو نیز از ۱۳۴ هزار سرباز به ۱۷۱ هزار تن افزایش یافته است. سال گذشته با ادغام “نیروهای سرحدی” و “نظم عامه” به اردوی ملی، اکنون شمار این نیروها حدود ۲۳۵ هزار نفر است.

در صد سال اخیر، اردوی افغانستان سه بار دست به کودتای نظامی زده است، در دو دوره منجر به سقوط و تغییر رهبری نظام شده‌، قدرت را خود تصاحب نکرده، بلکه به سیاستمداران واگذار کرده است.

عتیق‌الله امرخیل که از نظامیان دوران چپ در افغانستان است و در جریان تحولات اردو بوده می‌گوید: “یکی از دلایل گرویدن افسران و نیروهای اردو به سیاست، میزان بلند آموزش‌ها و آگاهی آنها بود. او می‌افزاید در آن دوره اغلب نظامیان و سربازان اردو جذب یکی از احزاب خلق و پرچم شدند. “

حزب دموکراتیک خلق موفق شد در اردو بیشتر نفوذ کند، در حدی که به گفته آقای امرخیل، محمد داوود در زمان کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ دیگر توان مهار این کودتا را نداشت.

در تابستان سال ۱۳۵۲ محمد داود علیه محمد ظاهرشاه دست به کودتا زد و خودش را به عنوان نخستین رئیس جمهوری افغانستان اعلام کرد. پنج سال بعد اردو بار دیگر زیر نظر رهبران حزب دموکراتیک خلق در کودتا علیه خود محمد داوود وارد شد.

در ۱۶ حوت سال ۱۳۶۸ شهنواز تنی وزیر دفاع وقت و از افراد بلندپایه شاخه خلق در برابر نجیب‌الله، رئیس جمهور از شاخه پرچم همین حزب دست به کودتا زد. نبی عظیمی که فرماندهی نبرد علیه این کودتاچیان را به عهده داشته، در کتابش، “اردو و سیاست” نوشته که در این کودتا اردو به دو قسمت تقسیم شده بود که بخشی از آن به نفع شهنواز تنی می‌جنگید و یک بخش دیگر از دولت برحال دفاع می‌کرد. کودتاچیان پس از دو روز ناکام شد.

اردو؛ استقلال و وابستگی؛

شاه امان‌الله با ورود به جنگ سوم با انگلیس، استقلال افغانستان را بدست آورد. اردوی امان الله با کمک‌های بریتانیا در دهه های پایانی قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم با کمک بریتانیا ساخته شده بود اما پس از استقلال متکی به منابع داخلی افغانستان باقی ماند.

برخی از تاریخ‌نگاران مانند غبار معتقد است که امان الله با استخدام خارجی‌های مسلمان و دادن صلاحیت سوق و اداره به آنها، آگاهانه یا ناآگاهانه اردو را تضعیف کرد.

محمد داوود در اوایل ریاست جمهوری‌اش با هیات اتحاد جماهیر شوروی سند همکاری نظامی و حضور مشاوران شوروی برای آموزش اردوی افغانستان را امضا کرد.

جاوید کوهستانی، تحلیلگر مسائل نظامی می‌‍‌گوید اردوی افغانستان تنها در دوره شاهی محمد ظاهرشاه و ریاست جمهوری محمد داوود مستقل بوده‌است. به گفته جاوید کوهستانی، آن وقت مشاوران خارجی برای آموزش نیروهای اردو حضور داشتند، اما این نیروها مستقلانه عمل می‌کردند.

بیشترین وابستگی اردو به بیرون هم به گفته او، در نه سال حضور نیروهای شوروی (۱۳۵۸ تا ۱۳۶۷) و در دوره فعلی است.

بودجه اردوی کنونی افغانستان از سوی آمریکا و جامعه جهانی تمویل می‌شود.

دولت وزیری، سخنگوی پیشین وزارت دفاع ملی افغانستان می‌گوید نیروهای اردوی ملی به کمک مالی و آموزش ضرورت دارند اما باید در آینده منابع داخلی ایجاد شود تا به آن متکی شود.

در حال حاضر به گفته آقای وزیری سالانه ۵.۱ ملیارد دالر تنها مصارف فعالیت دفاعی نیروهای اردو است که از سوی آمریکا و دیگر متحدین افغانستان تمویل می‌شود.

اردوی کدام دوره قدرتمند بود؟

جاوید کوهستانی، کارشناس مسائل نظامی می‌گوید افغانستان از آغاز حاکمیت محمد داوود به عنوان رئیس جمهوری تا دولت دکتر نجیب الله (۱۳۵۲ تا ۱۳۷۱) قدرتمندترین اردوی تاریخ معاصرش را داشته ‌است.

به باور آقای کوهستانی، در این دوره امکانات و تجهیزات نظامی خیلی پیشرفته و حتی قابل مقایسه با کشورهای منطقه، از جمله ایران و پاکستان در اختیار داشت.

اما او می‌افزاید در ۳۰ سال اخیر اردو رکود شدیدی داشته و اردوی کنونی ضعیف‌ترین ارتش به لحاظ امکانات در صدسال اخیر است.

جاوید کوهستانی می‌گوید دلیل این که اردو با همه امکانات و قدرتش در زمان نجیب‌الله، عوامل ضد دولت را نتوانست سرکوب کند، تقابل ایدئولوژی‌ دینی و کمونیسم ، اشتباهات حزب دموکراتیک خلق از نظر برخورد اجتماعی و عدم شناخت فرهنگ مردم از سوی آن‌ها بود.

عتیق‌الله امرخیل نیز باور دارد که قدرتمندترین اردوی را افغانستان در زمان نجیب‌الله بود که تمام امکانات مدرن، از جمله ۵۸۰ هواپیمای مختلف جنگی در اختیار داشت.

اما دولت وزیری، سخنگوی پیشین وزارت دفاع می‌گوید اردوی کنونی افغانستان ضعیف نیست و اگر بیشتر تجهیز شود می‌تواند مستقلانه از کشور دفاع کند.

رویین رهنوش

بی‌بی‌سی

ممکن است شما دوست داشته باشید