روزنامه اصلاح

صدسالگی استقلال؛ فراز و نشیب زندگی زنان و فعالیت‌ رسانه‌یی در صد سال اخیر

پس از اینکه امیر حبیب الله خان در سال ۱۹۱۸ میلادی در شکارگاهی در لغمان به قتل رسید، درست یک سال بعد پسر وی امان الله خان به قدرت تکیه زد. شاه جوان در همین سال با رویای بلند پروازانه‌ی استقلال طلبی در برابر هند بریتانوی ایستاد و منجر به جنگ سوم افغان انگلیس شد که در نهایت به پیمان راولپندی انجامید و بر بنیاد آن بریتانیا افغانستان را به حیث یک کشور مستقل به رسمیت شناخت.  شاه تجدد گرا در زمان حیات سیاسی اش دست به دیگرگونی‌های بنیادی زیادی زد و برای نخستین بار پس از برگزاری لویه جرگه، سنگ بنای قانون اساسی را در افغانستان اساس گذاشت و در کنار آن تفکیک قوا، اجباری شدن آموزش، ممنوع شدن کار اجباری، ظهور و گسترش مطبوعات مستقل در چارچوب نظام‌نامه مطبوعات، حضور و نقش زنان در فعالیت سیاسی و اجتماعی در زمان وی شکل گرفت. شاه بر خلاف گذشته به مردم وعده اصلاحات داد و فضا را به گونه‌ی بی سابقه در راستای بالندگی اجتماعی، سیاسی و اقتصادی عیار کرد.

شیر علی تزری عضو اکادمی علوم افغانستان، نکات برجسته‌ی دوره امانی را به تحلیل گرفته گفت: سنگ پایه‌ی هر کشور تعلیم و تربیه است. شا امان الله غازی اولین گامی که در آن زمان گذاشت  توجه به تعلیم و تربیه بود. از آنجایی که شاه سفرهای متعدد به خارج داشت، زمینه‌ی تحصیل را برا اتباع افغان در خارج از کشور مهیا کرد. در قسمت رشد فرهنگ و توسعه‌ی رسانه‌ها نیز اقدماتی بنیادی صورت گرفت. همینطور برای نخستین بار چاپ بانک نوت کاغذی در کشور مروج گردید. توجه به ترانسپورت و راه‌های توسعه تجارت روی دست گرفته شد. همچنین در ساختن قوانین که در جامعه نظم بیشتر می‌بخشید توجه صورت گرفت و در خصوص بهبود روابط باکشورهای بیرونی هم شاه تلاشهای زیادی به خرج داد.

 آقای تزری افزود، شاه را افراد روشنفکر مانند محمود طرزی احاطه کرده بود و در بسا موارد اصلاحی آنها مشورت می‌دادند.  وی می‌گوید که پیش آغاز حکومت امانی فضای دیکتاتوری حاکم بود و کمتر به نقش افراد واشخاص توجه می‌شد. اما در زمان امان الله زمینه برای تاسیس سازمانهای اجتماعی فراهم شد و از  راه های مختلف چون رسانه‌ها مردم را از حقوق شان اگاهی می‌دادند.

تغییر در وضعیت زنان؛

یکی از برجستگی های دوره‌ی شاه امان الله توجه به حقوق اساسی زنان است. در این دوره در درون جامعه‌ی سنتی تغییر قابل ملاحظه‌ا‌ی در زندگی زنان افغانستان دست می‌دهد و به محوریت ‹اسما› خانم محمود طرزی و ملکه ثریا ایجاد مکاتب و نشریه‌ی خاص برای زنان اختصاص پیدا می‌کند. ارشاد النسوان اولین نشریه‌ی اختصاصی زنان افغان بود که به تاریخ ۲۷ حوت ۱۲۹۹ خورشیدی  آغاز به فعالیت کرد. در کنار آن یک گروه از دختران به خارج از افغانستان برای ادامه‌ی تحصیل فرستاده می‌شود و همچنین بسا موارد دیگر که  نگاه ویژه به زنان را در آن زمان به نمایش می‌گذارد. دوره‌ی امانی نقطه‌ی ژرفی در تاریخ مبارزات زنان افغان به شمار می‌رود و از جمله اصلاحاتی که در سایه‌ی حکومت امان الله خان شکل گرفت بستر مناسب را در راستای بهبود وضع زندگی زنان هموار کرد.

نجیبه ایوبی فعال حقوق زنان و رییس نهاد کلید گروپ می‌گوید:

اکثر نقاط مثبت را که ما امروزه به چشم می‌نگریم میراث دوره‌ی آمانی است، به ویژه در خصوص زنان؛ زنان ژورنالیست افغانستان خود را مدیون ملکه ثریا خانم شاه امان الله می‌دانند. در سال ۱۹۲۱ زمانیکه این خانم به اروپا میرود با یک عالم دست آورد بر می‌گردد و در محوریت او زنان به فعالیت آغازمی کنند و مکتب مستورات را ایجاد می‌نماید. قبل از آن سواد مختص درباریان بود و زنان بیرون از دربار شاهی از داشتن سواد محروم بودند که  این مساله سبب شد دختران درس بخوانند و از حقوق اساسی شان بهرمند شوند. از طرف دیگر رسانه‌ای را زیر نام ارشاد النسوان تاسس می‌شود. او اولین کسی بوده که به حمایت شاه امان الله خان نخستین سنگ بنای ژورنالیزم زنانه را نهاد؛ چون در آن زمان محدودیت ها بر حضور زنان در جامعه به عنوان یک تابو مطرح بود و حضور ملکه ثریان بدون حمایت شاه امان الله ممکن نبود.

خانم ایوبی می گوید، هرچند حمایت از زنان برای شاه امان الله گران تمام شد و سبب آن شد که نتواند قسمت زیادی از برنامه هایش را به اجرا گذارد، اما از دید من این گام نیاز عصر بود. اگر همین قربانی را شاه در همان زمان نمی داد، ممکن ما تا هنوز در ورطه‌ی صد سال قبل دست و پا می‌زدیم و هیچ کسی نبود که وضعیت را تغییر دهد.

خانم ایوبی می‌گوید که مخالفین با وسیله قرار دادن هر ابزاری در پی بر اندازی حکومت شاه بودند، اگر کشف حجاب نمی‎بود از راه دیگر حربه می‌ساختند و بهانه‌ی دیگر برای شاه خلق می‌کردند.  وی افزود،‌ امروز حضور زنان در سطوح مختلف تحصیلی، اداری، ولسی جرگه و بخشهای مختلف مدیون تغییرات همان عصر است.

خانم ایوبی چالشها فرا راه وضعیت زنان را در امتداد صد سال استقلال و تغییر اینگونه به بررسی گرفت: جامعه‌ی افغانستان به ویژه زنان این کشور در حال کنونی از عدم آگاهی و نگاه مرد محورانه رنج می‌برد که این نااگاهی سد راه بزرگی در سر راه زنان می‌باشد و از طرف دیگر بخش چالشها بر می‌گردد به خود زنها؛ چون در خیلی موارد با اینکه میدانند حق شان تلف میشود، اما سکوت می‌کنند.

وی افزود، تا حالا مسیری را که ما پیموده ایم درست بوده اما بطی و پر از فراز و فرود. به طور مثال بیست سال قبل زنان کاملاً از صحنه حذف بودند و از اندک ترین حقوق شان محروم و افزون بر آن چهل سال جنگ در کشور آسیب های عمیق را در جامعه‌ی ما وارد کرد و همینطور بر وضعیت زنان، اما امروزه حضور زنان در سطوح مختلف مبین این است که ما راه امان الله را ادامه داده ایم.

این فعال حقوق زنان در آستانه فرا رسیدن صدمین سالروز استقلال و نیز بالا گرفتن گفتگوهای صلح در این برحه از تاریخ دیدگاهش را چنین بیان می‌کند.

بیست سال قبل هرشهروند افغانستان به عنوان یک جزیره وحشت جدا از هم زندگی می‌کردند، اما امروز ما به شکل گروهی زندگی می‌کنیم و رسانه‌ها تغییرات چشمگیری به زندگی مردم وارد کرده است و هر رویداد و اطلاعاتی به اثرع وقت همگانی میشود با این وصف طالبی که به پروسه‌ی صلح می‌پیوندد باید با افغانستان نو و رویکرد نو مواجه شود.

وی از نوعیت بحث‌ها در روند صلح انتقاد کرده گفت: بحث هایی در خصوص زنان در گفتگوهای صلح یکدست نیست و هرکسی به نمایندگی از زنان در این گفتگوها شرکت می‌کنند دیدگاه شخصی خود را مطرح می نمایند. ما درصد آن استیم تا در خصوص گفتگوهای صلح یک نقشه‌ی راه بسازیم تا هرکسی به نمایندگی از زنان صحبت کنند مطابق این نقشه‌ی راه باید پیش رود.

از طرف دیگر اطلاع رسانی در گفتگوهای صلح کافی نیست که نگرانی ها را در پی دارد، چون در باره سرنوشت افغانستان بحث می‌ شود باید مردم از جزیات این روند اگاه باشند.

مطبوعات در صد سال اخیر؛

همانطور که اشاره شد، دوره‌ی شاه امان الله خان یک نقطه‌ی زرین در تاریخ معاصر افغانستان به شمار می‌رود و گام‌های بلندی در راستای علم و فرهنگ، توسعه و سیاست گذاشته شد و توسعه‌ی مطبوعات در صدر اصلاحات شاه قرار گرفت و نظامنامه‌ی مطبوعات در ۱۸ ماده در سال ۱۳۰۳ خورشیدی تصویب شد و در سایه‌ی نظام‌نامه مطبوعات آزاد ظهور کرد و مجال آن را داشتند تا از دولت انتقاد کنند.

به اساس متون تاریخی، بیش از ۲۰ نشریه از جمله روزنامه، جریده، مجله و نشریه های دولتی و آزاد در مرکز و برای اولین بار در ولایات افغانستان منتشر شد.

 در این دوره برای نخستین بار روزنامه های ولایتی چون؛ اتحاد مشرقی، اصلاح، بیدار، اتفاق اسلام، طلوع افغان و غیره به میان آمد در کنار آن اکثر وزارتخانه ها نیز نشریه های خود را داشتند. مهم ترین نشریه این دوره، جریده هفتگی دولتی امان افغان بود که نخستین شماره آن در روز بیست و هشتم حمل ۱۲۹۸ خورشیدی منتشر شد. از طرف دیگر با ظهور رسانه‌های آزاد در این دوره مانند؛ جریده انیس، نسیم سحر و نوروز فصل تازه ای در مطبوعات افغانستان باز شد.

مجیب خلوتگر رییس اجرایی (نی) نهاد حمایت از رسانه‌های آزاد و یکی از پژهشگران حوزه‌ی رسانه‌ها می‌گوید:

شکوفایی که مطبوعات در زمان امیر امان الله خان داشت نقطه‌ی عطفی در تاریخ رسانه های افغانستان به شمار می‌رود.  پس از استقلال ما شاهد یک جهش و تجربه آزادی به تمام معنی بوده ایم و اولین رسانه های ملی شکل می‌گیرد و همین گونه رسانه‌ای که مدریت و محتوای آن مربوط به بانوان بوده به نشرات آغاز می‌کند. از طرف دیگر ما شاهد اولین استیشن رادیویی در سطح منطقه بوده ایم که تحول شگرفی در فرایند شکل گیری آزادی بیان و رسانه‌ها در افغانستان به حساب می‌آید. در کنار  آن شاهد آشتی دادن سیاست و رسانه در آن زمان هستیم؛ به گونه‌ای مثال محمود طرزی که سردمدار جنبش مشروطیت است باورهای خود و جنبش را از طریق رسانه ها بر ملا می‌سازند. این موارد نشان می‌دهد که افغانستان در عرصه‌ی رسانه و آزادی بیان در تناسب به کشورهای منطقه پیشتاز بوده است.

خلوتگرصدسال افت و خیزهای رسانه‌ها را چنین به بررسی گرفت:

پس از حکومت شاه امان الله و به قدرت رسیدن امیر حبیب الله کلکانی در مدت کمتر از یک سال رسانه‌ها از لحاظ محتوایی و زبانی بیشتر بر محوریت آموزه های دینی می‌چرخد. بعد از سقوط حکومت حبیب الله کلکانی و روی کار آمدن محمد نادر، رسانه‌ها محدود و استبدادی می‌شوند که این روند تقریبا ۳۵ سال ادامه پیدا می‌کند. اما با فرا رسیدن دهه دموکراسی دوباره شاهد یک تحول عظیمی دیگر بوده ایم که رشد رسانه ها را  به همراه داشت. دهه دموکراسی تجربه بی بدیل است در زمینه‌ی رسانه‌های سیاسی. در آن زمان رسانه های چپی و راستی  با محتوای مختلف نشرات داشتند و این دوره به عنوان عصر طلایی برای رسانه‌ها به شمار رود. آقای خلوتگر افزود، دوره‌ی جمهوریت سردار داوود خان، رسانه‌ها دوباره بسته می‌شوند و عوامل مختلف سبب می‌شود که همه چیز در یک محدودیت سهمگین فرو رود. اما یک نکته که در این دوره به چشم می‌خورد فعال شدن امتحانی تلویزیون کابل است. با آمدن نیروهای چپ درافغانستان رسانه‌های بیرون مرزی گسترش پیدا می‌کند و رسانه‌های احزاب راستی در بیرون از کشور نشرات دارند. از این طرف هم رسانه‌های حکومتی با محتوای عمیق نشرات داشتند.

با رفتن روس‌ها از افغانستان و زمان داکتر نجیب الله ما شاهد یک تکانه‌ی دیگر در عرصه‌ی رسانه‌ی استیم. در این دور رادیویی به نام رادیو کابل ایجاد میشود و گزارشهای تحقیقی مروج میشود که بیشتر در مجله‌ سباوون به نشر میرسید. و از سویی هم اخبار منتقد به نام اخبار هفته چاپ می‌شد. هنگامی که مجاهدین به قدرت می‌رسند یک تلویزیون غیر حکومتی از سوی گلبدین حکمتیار به نشرات آغاز می‌کند و در درون نظام هم برخی برخی رسانه‌ها نشرات داشتند.

به گفته خلوتگر، زمان طالبان رسانه های دولتی به بلندگوی یک گروه تبدیل میشود. تلویزیون غیر فعال میگردد و رادیو به( صدای شریعت) مبدل می‌شودږ در این زمان برخی رسانه‌های چاپی هم در اختیار یک سازمان نشرات دارند. در آن طرف از سوی جبهه مقاومت هم یک رادیو در جبل السراج ولایت پروان به فعالیت آغاز می‌کند. با سقوط طالبان انقلاب رسانه‌یی صورت می‌گیرد، اما چالشهایی در زمینه کیفیت وامنیت رسانه‌ها هنوز هم وجود دارد.

مجیب خلوتگر به پرسشی که آیا ما چقدر میراث دار دوره شاه امان الله از چشم انداز رسانه‌یی استیم؟ گفت: در مواردی می‌توانم بگویم که حد اقل از نظر فکری ما در همان مسیراستیم، اما متاسفانه آن جنبشی که با آن سرعت شروع شده بود تا امروز نتوانست ادامه پیدا کند. به باورمن با توجه به شرایط و پشرف فناوری، اگر ما میراث دار مبارزانی که در رأس آن شاه امان الله بوده نبوده ایم با توجه به بستر امروزی ما میراث جدیدی را به نسل آینده خواهیم داشت. همین گونه در خصوص استقلال؛ امروزه تعریف استقلال و حاکمیت سیاسی متحول شده و بیشترهمکاری کشورها در کنار هم مطرح است. با این وصف اگر وضعیت کنونی افغانستان میراث شاه امان الله حساب نشود امتداد متحول یافته سنگ بنای آن به حساب می‌آید.

خلوتگر در مورد استقلالیت عمل رسانه‌ها گفت: اکنون در اشاعه اطلاعات محدودیت های کلان وجود ندارد. اگر یک سلسله محدودیت‌ها به چشم می‌خورد از ناکار آمدی مدیران رسانه‌ها است؛ یعنی مدیران رسانه ها استقلال مدیریتی شان را در مواردی حفظ نتوانسته اند. مطمیناً در این زمینه اگر حرفوی عمل شود ما میتوانیم محدودیت ها را بر طرف نماییم. ما می‌بینیم که هیچ دستگاهی از سوی حکومت نیست که بتواند رسانه ها را کنترول کند.

وی چالشهای فرا راه رسانه‌ها را برشمرد و نا امنی را بزرگترین چالش سر راه خبرنگاران دانست و افزود: مسایل دیگر که ما نگران آن استیم کاهش در درآمدهای مالی رسانه ها که سبب شده بیشتر از ۲۰۰ رسانه از سال ۲۰۱۴ بدینسو بسته شده شود. چالش بزرگ دیگر عدم دسترسی به اطلاعات است؛ این امر سبب شده که رسانه ها به روز مره گی زندگی کنند و از گزارشهای تحقیقی به دور بمانند که ارزش آزادی بیان را در اذهان عامه آسیب می زند.

هم‌زمان با فرا رسیدن صدمین سالروز استرداد استقلال افغانستان، گفت وگوها صلح با گروه طالبان به یک بحث فراگیر تبدیل شده و نماینده های آن گروه از ده ماه بدینسو با نماینده ایالات متحده امریکا در خصوص صلح بحث دارند. این گفتگوها موجی از خوشبینی ها و انتقاداتی را به همراه دارد. آقای خلوت گر در حاشیه بحث استقلال افغانستان گفت:

نیاز اول مردم افغانستان صلح است، اما پروسها‌ی که آغاز شده باعث نگرانی است. مثلا آزادی بیان و رسانه به عنوان یک ارزش در گفتگوهای صلح جای نداشته و بحث میان امریکایی ها و طالبان روی سه و چهار محور مشخص است که رسانه ها و حقوق بشر در این محور نیست. این امر سبب می‌شود طالبانی که باعث قتل بسا از خبرنگاران شده اند حد اقل خویش را مبرا از گناه بدانند بناَ ما صلحی را نیاز داریم که ارزشهای حقوق بشری در آن تعریف شود.

بلبل حسین شفق

ممکن است شما دوست داشته باشید