روزنامه اصلاح

سالـروز رحـلت امام ابوحـنیفه (رح) مؤسس مذهب حنفی و پیشوای مسلمانان احـناف را گـرامی می داریـم

مطابق یک روایت تاریخی، روز ۲۴جوزا مصادف است با سالروز رحلت ابوحنیفه، امام اعظم و پیشوای یکی از مذاهب بزرگ اسلامی یعنی مذهب و فقه حنفی. امام ابوحنیفه (رح) و امام جعفر صادق (ع) هر دو در یک عصر زندگی می کردند. امام صادق متولد ۱۷ربیع الاول ۸۳ هجری و متوفای ۲۵ شوال ۱۴۸ هجری و امام ابوحنیفه متولد رجب ۸۰ هجری و متوفای رجب یا شعبان ۱۵۰ هجری است.

بر همه مسلمانان لازم است در چنین مناسبت هایی یاد و خاطره پیشوایان خود را گرامی بدارند. چند سال پیش به تاریخ ۲۴ سرطان ۱۳۹۵ جناب آیت الله واعظ زاده بهسودی در مدرسه علمیه خود در غرب کابل، محفل با شکوهی را به عنوان یادواره امام ابوحنیفه برگزار کرده بودند که در جای خود بسیار آموزنده بود؛ زیرا این یک عالم شناخته شده شیعه بود که در مدرسه خود، مراسم گرامیداشت از پیشوای مذهب حنفی را برگزار می کرد. در آن مراسم اینجانب بیانیۀ نسبتاً مفصلی داشتم که با استفاده از آن بیانیه، نکاتی را به مناسبت امروز یادآوری می کنم.

از آنجا که امام ابوحنیفه از نگاه شخصی دارای تقوای بلند نفسانی و کمالات اخلاقی و روحیۀ آزادی‌خواهی و عدالت‌طلبی و تفکر خردگرا و اهل تساهل و رواداری و ناسازگار با حکام ظالم و ستمگر بود، فقه حنفی هم از همان برجستگی‌ها برخوردار شده است.

 امام ابوحنیفه در فقه خود بر اساس شرایط زمان، مکان و مقتضیات عرف و نیازهای مسلمانان، به تئوری‌سازی و فرضیه‌سازی پرداخت که گاهی به فقه تقدیری نیز یاد می‌شود؛ یعنی سؤال‌ها و مسئله‌های فرضی که هرچند عملاً تا هنوز در عمل اتفاق نیفتاده بود، مطرح می‌شد و برای آن‌ها پاسخ مناسب بر اساس استنباط و اجتهاد از شریعت جستجو می‌شد. به همین جهت فقه حنفی مانند فقه امامیه، در همۀ ابواب فقهی دارای فروعات گسترده و مسائل بسیار زیاد و متنوع است. گفته شده که امام ابوحنیفه در طول عمر خود به ۸۳ هزار مسئله پاسخ گفته و فتوا صادر کرده است که ۳۸ هزار آن‌ها در عبادات و ۴۵ هزار مسئله در معاملات بوده است.

فقه حنفی به خاطر همین گستردگی و غنای خود به‌سرعت در جهان اسلام نفوذ گسترده یافت و بخش وسیعی از مسلمانان در سرتاسر جهان به این مذهب گرویدند و در طول تاریخ به‌ویژه در شرق جهان اسلام در دوره‌های طاهریان، صفاریان، سامانیان، غزنویان، سلجوقیان، ایلخانیان، تیموریان، گورکانیان هند و در اواخر در عهد عثمانیان ترکیه، به‌عنوان قانون مدنی کشورهای اسلامی به‌طور رسمی مورد استفاده قرار گرفت که یک نمونه روشن آن تدوین مجله الاحکام در عهد عثمانی است.

اندیشۀ امام ابوحنیفه از نگاه روش‌شناسی و متدولوژی تفکر، چه در ساحۀ مسائل اعتقادی یعنی فلسفه و کلام و چه در ساحۀ فقه و اصول فقه، مبتنی بر خردگرایی است و در این رابطه مکتب امامیه و مکتب ماتریدیه که اکثر حنفیان پیرو آن هستند، در یک جایگاه میانه بین معتزله و اشاعره قرار دارند. البته در میان دو مکتب امامیه و ماتریدیه در پاره‌ای از مسائل کلامی به‌ویژه در مورد امامت اختلافاتی وجود دارد؛ اما در مقایسه با معتزله و اشاعره این دو مکتب بسیار با هم نزدیک بوده و در مسائل مربوط به جبر، اختیار، قضا، قدر و مختار بودن انسان و رابطۀ انسان با افعال و اعمال وی دارای دیدگاه‌های مشترک است.

نکته بسیار مهمی که باید امروز به آن توجه کنیم این است که ما در دنیای اسلام مذاهب متعدد و گوناگون فقهی و کلامی داریم. تعدد و کثرت فی‌نفسه نه‌تنها منفی نیست بلکه این تفاوت‌ها در حقیقت یک نوع سهولت برای مردم و سرمایۀ غنی و بزرگ حقوقی و علمی برای مسلمانان است. در مورد تفاوت‌ها و اختلاف نظر بین فقه شیعه و مذاهب فقهی اهل سنت، مطلب کوتاهی را از مفسر و فقیه و حقوقدان معروف داکتر وهبه الزحیلی مؤلف کتاب گرانسنگ «التفسیر المنیر» و کتاب «الفقه الاسلامی و ادلته» نقل می‌کنم. وی در مقدمۀ جلد اول الفقه الاسلامی و ادلته می‌گوید: «فقه امامیه هرچند به فقه شافعی نزدیک‌تر است ولی این فقه در مسائل مشهور با فقه اهل سنت تقریباً تنها در ۱۷ مسئله اختلاف دارد. این اختلاف هرگز بیشتر از اختلاف بین مذاهب فقهی مثل حنفی و شافعی نیست».

به همین جهت است که در زمان حیات و حضور ائمۀ مذاهب فقهی که تقریباً همگی در یک عصر و یا متقارب به همدیگر زندگی می‌کردند، روابط و مناسبات دوستانه و گفتگوهای علمی آزاد و توأم با احترام و تحمل و مدارا در میان آنان جریان داشته است. ابوزهره در کتاب الامام الصادق (ص ۲۵۵ و ۲۵۷) خود می‌گوید:

امام شافعی دربارۀ امام ابوحنیفه می‌گفت: «الناس فی الفقه عیال علی ابی حنیفه رضی‌الله‌عنه.» وی همچنین می‌گوید: ابوحنیفه از امام صادق چهل مسئله را در یک مجلس پرسید و امام صادق در جواب همۀ آن‌ها هم ‌نظر فقهای عراق و هم‌ نظر فقهای حجاز و هم‌ نظر مورد تأیید خود را بیان کردند و ابوحنیفه بعد از نقل جریان گفتگوها بین او و امام صادق گفت: «اعلم الناس هو اعلمهم باختلاف الناس». ابوزهره در همین کتاب امام ابوحنیفه را به‌عنوان یکی از راویان حدیث از امام زین‌العابدین و امام باقر و امام صادق معرفی می‌کند و می‌گوید: «ابوحنیفه برخی از احادیث را در دیدارهایی که با امام صادق در مدینه یا در عراق داشت، از او گرفته است؛ زیرا ثابت شده است که ابوحنیفه با امام صادق هم در مدینه و هم در عراق دیدار داشته است. مکان دیدار مهم نیست. آنچه مهم است خود این دیدارها و ملاقات ها است و همین ما را کفایت می‌کند در ثبوت نقل حدیث از امام صادق».

در پایان باید بگویم که امروز باید همگی بدانیم که همه مذاهب فقهی، مکتب های فکری‌ای بودند که توسط پیشوایان این مذاهب به منظور تبیین معارف دینی و بر مبنای اصول منطقی و علمی بنیاد نهاده شدند و مؤسسان این مذاهب همگی در عصر متقارب باهم زندگی می کردند و به همدیگر احترام داشتند و با سعه صدر و با مدارا و رواداری برخورد کرده و با یکدیگر مذاکرات و نشست های مشترک علمی داشتند. مذهب فقهی هرگز نباید باعث خصومت و دشمنی و حتی اختلاف شود. کسانی که امروز به نام مذهب، افراطیت و تندروی را ترویج می کنند و در میان فرق اسلامی خصومت را دامن می زنند، در حقیقت به اسلام و مسلمین خیانت می کنند و ماهیت واقعی دین را وارونه جلوه می دهند.

یاد و خاطره امام ابوحنیفه بنیانگذار مکتب خردگرای حنفی گرامی باد!

نویسنده: استاد سرور دانش، معاون دوم ریاست جمهوری

ممکن است شما دوست داشته باشید