روزنامه اصلاح

راه هویت ملی از آرشیف ملی می‌گذرد

حوادث و وقایع را نمی توان بدون سند معتبر ، قابل درک و حقیقی دانست. از همین جهت مورخین می کوشند تا اسناد متعدد را برای ثبوت یک  ویا مجموع حوادث گرد آورند. جمع آوری اسناد کتبی برای ثبوت حوادث میتواند اعتماد فرد و جامعه را حاصل نماید. موحودیت اسناد برای ثبوت و شناسایی وقایع گونه گون حتمی پنداشته میشود؛ اما ارزشمندی اسناد زمانی بیشتر و مهمتر میگردد که بحث بر وقوع حوادث اجتماعی و روند پیچیده انکشافی آن مطرح باشد. در آنزمان هر سند سرنوشت ساز شده و ارزشمندی بیشتر می یابد.

موسسات و نهاد های متعدد به منظور ملت سازی و هویت شناسی در کشورها اساس گذاشته میشوند و مورد حمایت قرار میگیرند. آرشیف ها یکی از این نوع نهادهای هویت سازی و ملت ساز در کشور ها مورد توجه قرار میگیرند. هویت کشور ها و ملت ها  متناسب به طول زنده گی تاریخی و نقش آن در رویدادها و حوادث در محدوده جغرافیایی همان کشور، منطقه و جهان میباشد. مورخین ،جامعه شناسان و سیاسیون فقط سمت دهند گان این هویت ها میباشند. مواد و اسناد این هویت ها در اوراق و صفحات کتب ، رسالات ، مقالات و انواعی از اسناد تحریری نخبه گان و قلم بدستان قبل از حال ( حال دیروز ) ایجاد و ارایه شده  است. محقیق برای یافتن حقایق به اسناد و مدارکی رجوع میکند که در آن شواهد مربوط به موضوع یافت شده میتواند. یقینن محل رجوع محقیقین همانا آرشیف ها میباشند.

اصطلاح آرشیف از ریشه Archeifیونانی تعمیم شده است. یونانیها مجموعه اسناد خطی و تحریری خویش را به نام Archaison ارکایسون یا ارشایسون Archeon ارکیون یا ارشیون یاد میکردند.این اصطلاح بعد در زبانهای گونه گون و خاصتن در زبان های پشتو و دری به آرشیف مروج گردیده و پذیرفته شد.

آرشیف ها در کنار وظایف متعدد دیگر دو هدف مهم را دنبال میکند، هدف اولی؛ جمع آوری آثار و اسناد  تحریری و نبشته شده در اداوار مختلف به منظور حفظ ، ابقا و انتقال آن به نسلهای بعدی است.

هدف دوم؛ مساعد ساختن زمینه های پژوهش و تحقیق برای دانشمندان و محقیقان رشته های مختلف است. این دو هدف را به آسانی نمی توان انجام داد، به گونه مثال در جمع آوری اسناد موانع و دشواری های متعدد فرا راه مسئولین آرشیف ها موجود میباشد. تفکیک کردن سند اصل از سند جعل؛ تعین ارزشمندی آثار که به آرشیف ها آورده میشود؛ ردیف بندی آثار از لحاظ زمانی و وقایع و از این قبیل دشواری های متعدد در مسیر حمع نمودن اسناد و آثار آرشیفی قرار دارد. این بخش از دشواری ها عمدتا در محدوده فعالیت های مسئولین اجرایوی، اداری – تشکیلاتی ویا کمیسیون های توظیف شده برای چنین موارد میباشد.

در حصول هدف دوم که عمدتا زمینه سازی تحقیق برای محقیقین و دانشمندان مباشد نیز دشواری های متعدد پیش می آید که حل آن عمدتا به محقیقین و دانشمندان مربوط میباشد. در مورد پوهاند میر حسین شاه به این باور است که:« نقطه آغاز تمام نو شته های تاریخی شناسایی موارد مختلف استفاده از مأخذ تاریخی ( مقدم و اصلی و فرعی و ثانوی) می باشد، و از حسن اتفاق تشخیص اختلاف بین این دو کاری است آسان، مراجع مقدم و اصلی، کتب و آثاری است که در زمان و قوع وا قعه یا در سال های نزدیک به آن نو شته شده باشد، واقعات شاه شجاع مثلا در باره تعرض اول انگلیس بر افغانستان یا کتاب محاربه کابل و قندهار در باره آن واقعه مرجع اصلی است. مرجع ثانوی و فرعی کتاب و رساله یا اثر که واقعه ای را بیان کند اما بعد از وقوع آن واقعه نوشته شده باشد، کتاب افغانستان در قرن نزده در بیان واقعه فوق مر جع فرعی و ثانوی می باشد، هویت اسناد فرعی و ثانوی را می توانیم بر حسب و ابستگی به زمان مو ضوع مو رد بحث، تشخیص و تعین نماییم.  در تحقیق مسایل، مطالب و مو ضو عات تاریخی همیشه مر جع اصلی و مقدم و مر جع، دارای ارزش خاص می باشد».

علاوه برآن هر سند آرشیفی به محض وجود فزیکی اش نمی تواند سندی برای ثبوت ادعا ،خبر و یا حادثه باشد. دانشمندان و محقیقان که در آرشیف فعالیت های علمی دارند میدانند که هر سند دارای سه بخش عمده میباشد که در اصطلاحات موردی به نامهای مطلع، متن و اضافات یاد شده است. هر بخش از سند تحت مطالعه باید با دقت تمام مطالعه گردد، تا راه را برای یافتن حقیقت واقعه و حادثه بیابد.

در جهان پیشرفته آرشیف ها از ارزشمندی بیشتر برخوردار میباشد. از یکطرف سوابق طولانی سبب جمع آوری اسناد در طول زمان شده و نقش اثر گذار را بجا گذاشته و از جانب دیگر زمینه های تحقیق در آرشیف ها، ارایه و نشر کتب و رسالات معتبر بر بنیاد اسناد آرشیفی مورد توجه قرار گرفته است. به گونه مثال ، در کشور شاهی هالند آرشیف های متعدد خدمات را ارایه میدارند، اما آرشیف ملی آن کشور که در سال ۱۸۰۲ میلادی به فعالیت آغاز نموده و اکنون دارای اسناد حداقل یکهزار سال تاریخ هالند را حفظ مینماید که شامل :

اسناد خطی با طول یکصد سی و هفت کیلومتر؛ هشتصد تری بایت اسناد دیجیتل والکترونیک شده؛ پانزده میلیون عکس تاریخی؛ سه صد هزار نقاشی و رسامی تاریخی می باشد.

در کشورهای همسایه و مجاور ما نیز آرشیف های به نام های مختلف اما برای اهداف یکسان ،اساس گذاشته شده و مصروف ارایه خدمات میباشند. در این میان در کشور هندوستان آرشیف های زیاد و گونه گون در ایالت های مختلف آن کشور فعالیت دارند. یکی از این آرشیف ها که سابقه طولانی داشته و در سال ۱۸۹۱ میلادی به نام آرشیف کلکته اساس گذاشته شد، اکنون این آرشیف به نام  آرشیف ملی هندوستان یاد میگردد . در این آرشیف عمدتا اسناد ذیل حفاظت میگردد:

۳۸۷۵۳۳۲ تعداد فایل؛ ۶۴۲۲۱ جلد کتاب؛ ۳۰۱۱۰۳۳۲موضوع کارتوگرافی و نقشه؛ ۴۰۳۶۰۱ نسخ قراداد های مورد موافقت رییسان جمهور هند؛ ۱۰۶۵ عنوان رساله؛ ۶۰۲۴۴۲ عنوان کتاب خطی نایاب و تعداد دیگر از نقاشی ، عکس وغیره را حفظ کرده اند.

در کشور ایران نیز فعالیت های آرشیفی در سال ۱۳۱۶ رسما آغاز گردیده و در مسیر زمان به عناوین مختلف به فعالیت ادامه داده اند، که نهایتا در سال ۱۳۸۱ به نام سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران یاد گردید. آرشیف قبلی در ایران که در سال ۱۳۴۹ اساس گذاشته شده بود نیز به آن مدغم گردید و اکنون براساس آمار اعلام شده توسط سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در سال ۱۳۹۸ منابع کتابخانه ملی ایران به شرح زیر است:

چهار میلیون شماره نشریه در ۱۴۰ هزار و ۶۱۹ مجلد که از این تعداد، ۲۴ هزار و ۹۹۷ جلد انواع نشریات لاتین و عربی است.

بیست و سه هزار و سه صد و بیست و سه نسخه کتاب گویا برای نابینایان که شامل نوار کاست و لوح فشرده و حدود هزار عنوان کتاب بریل و ۷۷۵ جلد نشریه برای استفاده نابینایان و کم بینایان؛

پنجاه و پنج هزار جلد کتاب قدیمی که از این تعداد ۲۸ هزار و ۱۵۸ نسخه خطی و بیش از ۲۶ هزار نسخه چاپ سنگی و چاپ سربی قدیمی است.

در تاجیکستان نیز آرشیف ملی تحت نام کتابخانه ملی تاجیکستان فعالیت مینماید. بخش نسخ خطی شرقی ،کتابخانه ملی تاجیکستان در سال ۱۹۳۳ تاسیس شد. نسخ خطی شرقی کتابخانه آثار بسیار نفیس است و متعلق به قرنهای ۱۲ تا ۲۰ میباشد، از جمله قدیمی‌ترینِ آنها را می‌توان از تاریخ طبری (قرن ۱۳ م) نام برد. در حال حاضر بخش مخزن اصلی دستنویس های نادر و گنجینه های با ارزش آثار ازچهره های نامدار فرهنگ و هنر جمهوری تاجیکستان و منطقه محسوب می گردد. در این بخش بیش از ۲۴۰۰ نسخه خطی نادر مردم تاجیکستان و دیگر اقوام شرقی نگهداری می شود. این آثار متعلق به قرن ۱۳ تا ۱۹ میلادی می باشد.

در کشور چین نیز آرشیف تحت عنوان کتابخانه ملی فعالیت دارد که آغاز فعالیت آن بیش از هفتصد سال از میراث های دوران های شاهان و سلطنت های محتلف باقی مانده بود، در سال ۱۹۱۰ بعد از تاسیس  کتابخانه ملی؛ همه آثار ، کتب ، رسالات ، نقاشی ها و غیره جمع آوری شد به اداره کتابخانه ملی تسلیم داده شد.آمارمجموعه این کتابخانه در سال ۲۰۰۲ بدین قرار است:

مجموعه‌هایی به زبان چینی ۰۰۰‚۰۰۰‚۱۰ عنوان؛ مجموعه‌هایی به زبان های خارجی ۰۰۰‚۳۶۰‚۹ عنوان؛ میکروفیلم و میکروفیش ۰۰۰‚۱۶۰‚۱ فقره؛ مواد دیداری و شنیداری ۰۰۰‚۷۰ فقره؛ انتشارات الکترونیکی ۰۰۰‚۸ فقره.

اما آرشیف ملی افغانستان؛

برای نخستین بار درسال ( ۱۹۱۹)، در  دوران زمامداری شاه امان الله خان، شماری اسناد و مدارک تاریخی جمع آوری گردیدند و برای نگهداری در ارگ کابل گذاشته شدند. بعد از شورش علیه شاه امان الله، در ارگ  آثار موزیم، اسناد خطی و اشیای قیمتی دیگرمورد تخریب و دستبرد قرارگرفت. بعد از آن آثار موزیم و اسناد خطی در سال ۱۳۱۰  به تعمیر شاروالی آن زمان  که اکنون موزیم ملی در آن فعالیت دارد، انتقال داده شدند و پس از مدتی با ایجاد کتابخانه مستقل مطبوعات، اسناد و مدارک یادشده از موزیم ملی به آن کتابخانه منتقل گردیدند.

چون کتابخانه عامه برای استفاده عموم متقاضیان اختصاص یافته بود، خطر استهلاک و نابودی این اسناد و مدارک به اثر استفاده مکرر وبعضا غیر مسلکی، روز به روز باعث ایجاد نگرانی گردید و همین امر سبب شد تا فکر ایجاد یک اداره جداگانه زیر نام آرشیف ملی پدید آید. در سال ۱۳۵۲ ،‌ به منظور گردآوری، حفظ و نگهداری اسناد تاریخی و نسخ خطی،«کتابخانه نسخ خطی کابل» به نام آرشیف ملی افغانستان، در تشکیل ریاست کتابخانه های عامه وزارت اطلاعات و فرهنگ وقت، تاسیس گردید. سرانجام در سال ۱۳۵۶ نزدیک به یکصد هزار سند تاریخی و نسخه های خطی زیر نام آرشیف ملی در جایگاه کنونی آرشیف ملی واقع سالنگ وات گشایش یافت.

نگهداری و حفاظت از داشته های آرشیف ملی، که بخشی از تاریخ و فرهنگ کشور را بازتاب می دهد و شامل اسناد و آثار ارزشمند و گرانبها( اسناد تاریخی شامل فرمان ها، پیمان ها و معاهده ها، عکسها و نسخه های خطی شامل نسخه های خطی قرآن مجید، حدیث، تفسیر، عرفان اسلامی؛ ادبیات منظوم و منثور، دانش و تمدن… می گردد.

آرشیف ملی از راه بازیابی و خریداری اسناد تاریخی و نسخه های خطی و دیگر آثار آرشیفی، به غنامندی خود می افراید.از طریق معرفی و بازشناسی داشته های آرشیفی برای شهروندان کشور، منطقه و جهان و فراهم سازی و عرضۀ خدمات برای پژوهشگران و بازدید کننده ها از فعالیت های عمده آرشیف ملی تعیین گردیده است. علاوه بر آن تصحیح و چاپ نسخه های ارزشمند و منحصر به فرد، ثبت آثار نخبه آرشیف ملی در حافظۀ جهانی یونسکو نیز از اهداف اداره آرشیف ملی پنداشته میشود.

در چارچوب آرشیف ملی بخش های مسلکی و اداری ذیل فعالیت دارند:

آمریت نسخ خطی: در این بخش نزدیک به هفت هزار نسخۀ خطی در برگیرندۀ نسخه های نفیس قرآن، تفسیر و حدیث ، شاهنامه ها، مثنوی ها، و دیگر اثرهای ادبی ارزشمند نگهداری می گردند. این آثار بخشی از گنجینۀ سترگ تاریخی ـ ادبی ما را می سازند. کارشناسان این بخش باید در مورد نسخه های خطی موجود در آرشیف ملی آگاهی لازم داشته باشند.

آمریت اسناد تاریخی: اسناد معتبر تاریخی، پیمانها، تعیین و تثبیت خطوط مرزی، فرمانهای پادشاهان، قباله ها، نکاحنامه ها و مجموعه عکسها در این بخش نگهداری میگردند که شمار آنها از «یکصد هزار» فراتر می رود. این بخش نیز مکلف است تا در مورد اسناد تاریخی دست داشته آگاهی داشته باشد.

آمریت حفاظت و مرمت: این بخش وظیفه دارد تا از درجۀ دما، رطوبت، ضد عفونی کردن و چگونه گی نور مخزن ها وارسی نماید. وظیفۀ مهم و مداوم دیگر این آمریت، نسخه برداری (اسکن) اسناد و نسخه های تاریخی می باشد. زیرا یکی از کارهای سنگین و ارزشمند آرشیف ها برداشتن نسخه از آثار آرشیفی می باشد. همین گونه، مرمت و صحافت نسخه ها و اسناد نیز بر دوش این بخش گذاشته شده است. به اینگونه مرمت و حفاظت آثار بخش بسیار مهم آرشیف داری را می سازد.

مدیریت کتابخانه و اطلاعات: (اطلاع رسانی و خدمات عامه) در فراهم سازی خدمات اطلاعاتی از داشته های کتابخانۀ آثار چاپی برای پژوهشگران و مراجعان خدمت می کند.

مدیریت نظارت:  از طریق کمره های امنیتی جریان آمد و رفت و گشت و گذار در سالون ها و مخزن ها را زیر نظر دارد و مسئولیت ثبت نام بازدید کننده های آرشیف را نیز عهده دار میباشد.

مدیریت اجرائیه: به گونه‌یی که از نام آن پیداست، ترتیب و تنظیم همه  کارهای اداری و اجرایی را بر دوش دارد و به دستور و رهنمایی مستقیم رئیس آرشیف، به کار می پردازد.

پیشنهادات:

به منظور فراهم سازی زمینه های بهتر رشد آرشیف ملی، پیشنهادات ذیل را مطرح می نمایم:

-اداره آرشیف ملی تحت عنوان  آرشیف و کتابخانه ملی  تنظیم گردد.

– به منظور انکشاف آرشیف ملی، بخش های مسلکی به سیستم کادری تعدیل گردد.

– تجهیزات مدرن، به منظور حفاظت ، استفاده و معرفی اسناد آرشیف تهیه گردد.

– زمینه سازی برای تامین ارتباط با آرشیف ها ی کشورهای همسایه، منطقه و جهان.

– برای تسجیل و ترتیب اسناد جمع شده در آرشیف بر اساس معیارهای معمول در جهان ، با اشخاص مسلکی قرار داد صورت گیرد.

نویسنده: پوهاند باوری

به همکاری آرشیف ملی

ممکن است شما دوست داشته باشید