روزنامه اصلاح

در ارتباط به روزجهانی پناهندگان؛ دلایل و پیامدهای فرار مغزها از کشور

جوانان تحصیل‌کرده و متخصص، موتورهای پیش‌برنده کشور به‌سوی توسعه‌یافتگی و پیشرفت، به شمار می‌روند. قدرت و انرژی، طرح‌ها و ایده‌های سازنده، موقعیت‌های ویژه مردمی، آشنایی با انواع تکنالوژی‌ روز، رشته‌های تخصصی و آموخته‌ها، جوانان افغانستان را برای خدمت به مردم و کشور، بیشتر آماده کرده است. وجود این متخصصان، دکتران، انجنیران، ماستران و اقتصاددانان، در اداره کشور بسیار مهم و ضروری پنداشته می‌شود. فراهم شدن زمینه‌های بازگشت آنان از کشورهای مختلف به افغانستان و جلوگیری از مهاجرت‌های بی‌بازگشت جوانان تحصیل‌کرده از داخل کشور، یک ضرورت جدی به شمار می‌رود.

فعلاً متأسفانه ماندگاری جوانان تحصیل‌کرده در کشورهای بیرونی و مهاجرت‌های روزافزون آنان از افغانستان، به یک مسئله کلان اجتماعی تبدیل‌شده است. بیشتر جوانانی که توسط قراردادها، بورس‌های دولتی ویا با هزینه‌های شخصی در خارج از کشور تحصیل کردند، بعد از فراغت دوباره به کشور بر نمی‌گردند و ماندگار می‌شوند. هم‌چنان تعدادی دیگری از جوانان که از مراکز تحصیلی داخل کشور فارغ می‌شوند نیز، همیشه دنبال پناهندگی به‌کشورهای غربی و اروپایی هستند. بجایی که در تلاش تقویت صفوف اردو، پولیس، کارهای ادارات و بخش‌‌های علمی کشور خویش باشند، صف‌های طولانی را در پشت دروازه‌های سفارت‌خانه‌های کشورهای خارجی، تشکیل می‌دهند و منتظر ویزا هستند. اگر این روند همچنان ادامه داشته باشد، در آینده نزدیک، افغانستان با کمبود نیروی متخصص، جوان و تحصیل‌کرده مواجه خواهد شد.

در این مطلب در ارتباط به روز جهانی پناهندگان، به علل و عوامل ماندگاری متخصصان در کشورهای بیرونی، عوامل مهاجرت‌های نخبگان از کشور، ضررها و پیامدهای آن و راه‌حل‌های برای فراهم شدن زمینه بازگشت نخبگان، اشاره می‌شود. هدف‌ها‌ از نگاشتن این مطلب، آشنایی با ضررها و خطرهایی مهاجرت نخبگان، افزایش تلاش‌ها برای برگرداندن جوانان تحصیل‌کرده به کشور و تشویق و ترغیب جوانان در داخل کشور است.

علل و عوامل؛

کمرنگ بودن جنبه‌های حمایتی از جوانان تحصیل‌کرده، یکی از عوامل ماندگاری آنان در کشورهای بیرونی و مهاجرت شان از افغانستان است. ازآنجایی‌که جوانان تحصیل‌کرده، مهم‌ترین پشتوانه بخش‌های سیاسی، اقتصادی و فکری و فرهنگی جامعه‌اند، باید به‌شدت موردحمایت خانواده‌ها، مردم و دولت قرار داشته باشند. حمایت از جوانان، مقاومت آنان را در برابر مشکلات بیشتر ساخته و مانع فرار آنان از کشور می‌شود. از طرف دیگر، جوانان تحصیل‌کرده مهاجر افغانستان نیز، با مشاهده بهبود وضعیت جوانان ازنظر حمایتی در داخل کشور، علاقه‌مند بازگشت به افغانستان می‌شود.

آینده هراسی، از دیگر عوامل فرار مغزها از افغانستان و ماندگاری آنان در کشورهای بیرونی هست. متأسفانه بیشتر فرصت‌های رسانه‌ای در افغانستان، در خدمت آینده هراسی قرارگرفته‌اند و از آینده کشور، سیاه‌نمایی می‌کنند. این مسئله به‌شدت بالای تصمیم‌های جوانان درماندن و برگشتن به افغانستان، تأثیرگذار است. احساس تعلق آنان را نسبت به کشورشان، کمرنگ می‌سازد. امروزه عمده‌ترین دلیل بازنگشتن نخبگان افغانستان این فکر است که گویا کشورِ ما جور شدنی نیست؛ درحالی‌که جور شدن کشور متعلق به آنان هست و باید کمر همت بسته کنند.

ناامنی‌ها و ترورها، دلیل مهم‌تری دیگری برنگشتن مهاجران نخبه به افغانستان هست. آنان می‌ترسند که مبادا در افغانستان بیایند، جان خویش را از دست دهند. درحالی‌که چندین میلیون هم‌وطن، برادر، قوم و فامیلشان در افغانستان زندگی می‌کنند. جوانان بدون توجه به مسئولیت‌های ملی و کشوری‌شان در تأمین امنیت، فقط به فکر حفظ جان خویش در کشورهای بیرونی هستند. درحالی‌که تعدادی زیادی این جوانان، در بخش‌های نظامی و امنیتی تحصیل‌کرده‌اند و در افغانستان باید مصدر خدمت شوند. فرار از مشکلات راه‌حل نیست، بلکه رویارویی می‌تواند این مشکلات را حل سازد.

همچنان برخی از عوامل دیگر، باعث فرار روزافزون تحصیل‌کردگان از افغانستان می‌شوند. در این قسمت می‌توان از بزرگنمایی کشورهای بیرونی، کاهش امید به آینده کشور، جاذبه‌های کشورهای بیرونی، افتخارات کاذب، انگیزه‌های رفاه اجتماعی، نبود امنیت کاری، جانی و مالی، به‌عنوان عوامل محرک مهاجرت جوانان اشاره کرد. برخی مسائل و رواج‌های موجود در داخل کشور نیز، در افزایش مهاجرت نخبگان نقش دارد. مثلاً: کمرشکن شدن ازدواج، فراهم شدن زمینه کار، خرید و اجاره خانه، کمرنگ بودن عدالت اجتماعی و مسائلی دیگر، باعث افزایش مهاجرت جوانان به‌بیرون از کشور می‌شود.

ضررها و پیامدها

کمبود نیروی جوان و متخصص در آینده، یکی از ضررهای ماندگاری تحصیل‌کردگان در کشورهای بیرونی و فرار آنان از افغانستان هست. اگر این روند همچنان ادامه داشته باشند، در آینده نزدیک، دولت با کمبود جوانان تحصیل‌کرده و متخصص مواجه می‌گردد. به خاطر نبود نیروهای متخصص، کشورها همچنان عقب‌افتاده می‌ماند و نمی‌تواند در بخش‌های مختلف، توسعه و پیشرفت کند. از سوی دیگر، کمبود نیروی انسانی، باعث وابستگی افغانستان، به کشورهای بیرونی می‌شوند. دولت مجبور است که در بخش‌های مختلف، از متخصصان دیگر کشورها دعوت کنند تا کارها را انجام بدهند.

خارج شدن سرمایه‌ها از کشور، از دیگر پیامدهای فرار مغزها و مهاجرت‌های بی‌بازگشت از افغانستان است. با توجه به صف‌های طولانی سفارت‌خانه‌های کشورهای بیرونی در داخل افغانستان، روزانه پول‌های هنگفتی به خاطر ویزا، پاسپورت، کرایه هواپیما و … از کشور خارج می‌شود.

پایین آمدن کیفیت کار در اداره‌ها، از دیگر ضررهای خروج بی‌بازگشت نیروهای متخصص و ماندگاری آنان در کشورهای دیگر است. زمانی که انسانی‌های تحصیل‌کرده و شایسته از کشور فرار کنند، بدون شک که نحوه مدیریت و بازدهی بخش‌های علمی، سیاسی، فرهنگی و فکری کشور، ضعیف می‌گردد.

راهکارها؛

تشویق و ترغیب نخبگان و متخصصان برای عودت به کشور، فراهم شدن سهولت‌های اداری و کاری برای آنان، تقویت شایسته‌سالاری در استخدام کارمندان دفاتر، تأمین امنیت، ارائه تصاویر مثبت از وضعیت کشور، ازجمله راهکارهای است که باید روی دست گرفته شود. خانواده‌ها، مردم و دولت، باید با درک ضرورت حضور جوانان در افغانستان، زمینه‌های بازگشت آنان را فراهم کنند. خانواده‌ها و مردم باید در بخش‌های اصلاحات رسم‌ و رواج‌های کمرشکن، حمایت و تشویق جوانان، اختیار دادن به آنان و استفاده از آموخته‌هایشان، جوانان را تشویق به ماندن در کشور کنند. از طرف دیگر، دولت و مسئولان مربوطه باید زمینه‌های اشتغال، تائید مدارک، مسکن و رفاه متخصصان را بیشتر فراهم سازد.

نتیجه‌گیری

۱- مهاجرت‌های بی‌برگشت نخبگان و تحصیل‌کردگان از افغانستان و ماندگاری‌شان در کشورهای بیرونی، دردی است که بیشتر از سایر دردها، پیکر کشور مارا می‌آزارد. ادامه این روند، افغانستان را با بحران کمبود نیروی جوان و تحصیل‌کرده مواجه می‌سازد. همین اکنون نیز جای خالی جوانان مهاجر ما در ادارات دولتی و خصوصی، دانشگاه‌ها و مراکز علمی، بخش‌های اقتصادی و ساختمان‌سازی، انجنیری و دکتری و صفوف نیروهای امنیتی، به‌شدت احساس می‌شود.

۲- کمبود نیروی انسانی و متخصص، وابستگی بیشتر کشور به نیروهای کشورهای بیرونی، ضعیف شدن کارهای ادارات در غیاب جوان و تحصیل‌کردگان، ضعیف شدن صفوف نیروهای امنیتی، کم‌رونق شدن بازارهای تجارتی و صنعتی، از پیامدها و ضررهای ماندگاری جوانان در کشورهای بیرونی و عدم بازگشت آنان به افغانستان است. زمانی که جوانان با بودجه کشور، اعتبار دولت و بورس‌ها، در خارج از کشور تحصیل کنند اما برنگردند، بزرگ‌ترین آسیب به اعتبار دولت و اقتصاد کشور وارد می‌شود.

۳-  نیروهای متخصص، کلید پیشرفت کشور است و باید به کشور بازگردانده شوند. خانواده‌ها و مردم باید جنبه‌های حمایتی و اصلاحی خویش را بیشتر سازند. زمینه ازدواج‌های آبرومندانه را برای جوانان خویش فراهم سازند و با رسم و رواج‌های کمرشکن مبارزه کنند. دولت و مسئولان باید در قسمت تأمین امنیت، اشتغال جوانان و فراهم شدن کارهای مناسب برای آنان، تلاش بیشتر کنند.

داوود ناظری

ممکن است شما دوست داشته باشید