روزنامه اصلاح

«دانشنامه‌ی هزاره» رونمایی گردیـد

روز پنجشنبه مورخ ۲۲ قوس ۱۳۹۷، دانشنامۀ هزاره رونمایی گردید. این محفل که با اشتراک دانشمندان، استادان پوهنتون ها، فرهنگیان و دانشجویان در پوهنتون ابن سینا برگزار شده بود با سخن‌رانی شخصیت‌های علمی از نقاط مختلف افغانستان اختتام یافت. در آغاز برنامه، اسدالله شفاهی یکی از اعضایی هیئت مدیره دانشنامه هزاره راجع به انگیزه نوشتن این دانشنامه، چالش‌ها، نواقص، فواید و کارهایی بعدی دانشنامه صحبت نمود. آقای شفاهی افزود که این اثر حاصل تلاش بیش از پنجا تن محقق در طول شش سال گذشته بوده و این نخستین گامی ا‌ست که در این عرصه برداشته شده است. شش سال پیش تألیف یک چنین اثر رویایی بیش نبود، امروز خوشحالیم که این رویا به واقعیت پیوسته و ما گواه رونمایی نخستین جلد دانشنامۀ هزازه هستیم. جلد نخست دانشنامه هزاره بیش از یک صد و پنجا مقاله‌ی تحقیقی را در بر می‌گیرد که تنها بخش «آ، الف» و پاره‌ی از بخش «ب» را شامل می‌گردد. ادامۀ این کار سال‌های مدیدی را در برگرفته و برایند آن به ده‌ها جلد خواهد رسید. آقای شفاهی افزود: بزرگترین مشکل در بخش تدوین این کتاب، نبود بودجه بوده است. تمام دست‌اندرکاران این کتاب به صورت داوطلبانه در تألیف این کتاب بی‌وقفه تلاش نموده‌اند، بودجه ای که لازم بوده از کمک‌های فردی مهاجران خارج از افغانستان تأمین شده است، ولی در درازمدت ما نگران بودجه هستیم، چون کمک‌‌های از این دست نمی‌تواند روند کار دانشنامه هزاره را به سرعت مطلوب پیش ببرد.

به گفته وی، هرچند هر کار تازه عاری از عیب و نقص نیست، با آن‌ هم ما تلاش کردیم که از روش‌ علمی دانشنامه‌نویسی استفاده نموده، کاستی‌های کار را به حد اقل برسانیم. دانشنامه هزاره با گنجاندن چهار بخش بزرگ: تاریخ، جغرافیا، سیاست و فرهنگ، آغاز به فعالیت نموده و پذیرای هرگونه نقد و پیش‌نهاد خوانندگان می‌باشد. جامعیت، روش علمی‌ جدید و ترک‌ هرگونه داوری، ارزش‌داوی و حذف القاب خادم و خائن از زیبایی‌ها کار، در این کتاب می‌باشد.

سخن‌ران دوم این محفل که داکتر محمدامین احمدی رئیس پوهنتون ابن سینا بود با تبریک این اثر به جامعه‌ فرهنگی افغانستان و دست‌مریزاد دست‌اندرکاران این کتاب، آغاز به صحبت نمود. احمدی تألیف این کتاب را نیک ارزیابی نموده گفت: در زمانه ما نیازی جدی به انجام یک چنین کار داشتیم که خوش‌بختانه بنیاد دانشنامه هزاره در این راستا قدم نیک و بدون هرنوع چشم‌داشت را برداشتند. این کتاب به جمع‌آوری منابع و اطلاعاتی پرداخته که اگر حالا اقدام نمی‌شد، بیست سال بعد دست‌رسی به این اطلاعات ناممکن می‌شد. حفظ این اطلاعات برعلاوه که ما را صاحب دانشنامه می‌کند زمینه را برای مردم‌شناسی و انسان‌شناسی هموار می‌کند که ما با انسان‌شناسی و مردم‌شناسی هزاره می‌توانیم گام‌های بلندی را در عرصه افغانستان شناسی‌ برداریم. به گفته وی، اقوام افغانستان تافته‌ی جدا بافته نیستند و هرکاری ولو اندک که در این عرصه انجام شود زمینه را برای افغانستان شناسی هموار می‌کند. به نظر احمدی: نویسندگان دانشنامه هزاره با رویکرد علمی وارد کار شده، از هرگونه داوری و ارزش‌داوری در تألیف این کتاب خودداری ورزیده‌اند. با آن‌ هم نواقص محسوس در این کار دیده‌ می‌شود، امیدوارم که با تألیف مجلدهای بعدی جلد اول دانشنامه هزاره تجدید چاپ شوند. به باور احمدی، مهم‌ترین ضعف این اثر تحلیل داده‌هاست که تنها به معلومات کتاب خانه‌ِای اکتفا شده و همین گونه عدم یک طبقه‌ بندی درست از قریه‌های هزاره‌جات از زیبایی این اثر کاسته است. احمدی افزود، دانشنامه‌نویسی کار دشوار و طاقت فرسا بوده و عدم بودجه مالی و عدم پشتوانه یک نهاد و تشکیل نیرومند کار دانشنامه نویسی را به حد اعجاز می‌رساند.

در بخش دیگر این برنامه پروفیسور محمد نظیف شهرانی استاد پوهنتون اندیانا راجع به فکر محوری که شالوده کار دانشنامه هزاره بوده، سخن‌رانی نمود. شهرانی افزود: امروز یک رویایی دیرینه به واقعیت پیوسته و سال‌ها انتظار به پایان رسیده است و ما در رونمایی دانشنامه هزاره جمع شده ایم. شهرانی افزود: زمانی که امریکای‌ها نو به افغانستان آمده بودند جمعی از فرهنگیان تلاش نمودیم که با پیدا کردن یک بودجه کلان پروژه‌ی اطلس اتنوگرافی اقوام افغانستان را شروع کنیم که متأسفانه موفق نشدیم. دانشنامه هزاره‌ حاصل زحمات چندین ساله‌ِی تعداد زیادی از نخبگان کشور ما بوده که زمینه را برای کارهای بعدی فراهم کرده است. دست‌اندرکاران دانشنامه هزاره چهار سال روی چوکات این اثر فکر نموده و اشخاص نوی که می‌خواهند در این راستا فعالیت نمایند، نیاز به یک طرح و چوکات که چهار سال طول بکشد ندارند، چون دانشنامه هزاره این چوکات را ساخته است. به گفته او، هیچ کار تازه نمی‌تواند عاری از نقض باشد، دانشنامه برتانیا پانزده‌ بار چاپ و ویراست شده است، نواقص موجود در دانشنامه هزاره در چاپ‌های بعدی اصلاح خواهد شد. شهرانی افزود: دانشنامه هزاره قدم محکمی‌ست به سوی خودشناسی و فکر محوری. اولین بار در سال‌های ۱۳۲۸هـ. تا ۱۳۴۸هـ دانشنامه‌نویسی در افغانستان ایجاد شد که آریانا دایرته المعارف در شش جلد به زبان فارسی نوشته و سپس به پشتو ترجمه گردید.

در بخش بعدی برنامه سید عسکر موسوی استاد پوهنتون آکسفورد راجع به هزاره‌شناسی مقدمه‌ای بر افغانستان‌شناسی صحبت نمود. موسوی افزود: هزاره‌شناسی مقدمه‌ی افغانستان شناسی است که هر قدر بی‌ عیب‌تر انجام شود ما به افغانستان شناسی نزدیک‌تر می‌شویم. اما چالش‌های زیاد در افغانستان وجود دارد که دامن همه را گرفته است حتا جامعه هزاره‌ را. باستان‌گرایی، قومی‌کردن هزاره‌ها، مذهبی کردن هزاره‌ها از مشکلات حاد موجود در جامعه هزاره می‌باشد. امید می‌رود دست‌اندرکاران دانشنامه هزاره نکات ظریف را در تألیف دانشنامه هزار مد نظر بگیرند.

علی امیری استاد پوهنتون ابن سینا که یکی از دگر سخن‌رانان این محفل بود، راجع به «در جغرافیایی فعلی تدوین این دانشنامه معنایی دارد» صحبت نموده گفت: در افغانستان فرهنگ در حال پیچیده‌ شدن قرار دارد و در زمانه کنونی نیاز به دانشنامه محسوس می‌شود. جامعه ما در حال گذار قرار دارد و به لحاظ فرهنگی ما به مرحله مبهم رسیده‌ایم و نیاز به کارهای کلان‌تری دیگر نیز داریم.

در بخش دیگر این برنامه استاد حبیب الله رفیع عضو اکادمی علوم افغانستان راجع به نقاط ضعف و قوت دانشنامه هزاره صحبت نموده گفت: دانشنامه هزاره یک قدم نو است که معلومات دقیق در باره یک قوم افغانستان ارائه می‌کند. این کتاب برای وحدت افغانستان مهم است.

 آقای امیری افزود: دانشنامه هزاره شامل سه بخش می‌شود. بخش اول مباحث که خاص هزاره‌هاست. بخش دوم مباحث که بین هزار‌ها و دیگر اقوام مشترک است. بخش سوم مباحث که مربوط به هزاره‌ها نیست اما برای هزاره ‌شناسی مهم است. امیدوارم که دست‌اندرکاران دانشنامه هزاره‌ با کمال امانت‌داری کار بزرگ را که آغاز کرده است به فرجام ببرد.

در بخش دیگر این برنامه فاضل احمد بورگیت، مورخ و استاد دانشگاه در ترکیه راجع به دشواری‌های کار دانشنامه نویسی، نبود یک دانشنامه جامع در افغانستان و تلاش‌های بی‌وقفه نویسندگان دانشنامه هزاره‌ صحبت نمود. آقای بورگیت گفت: دانشنامه‌نویسی کار بسا دشوار و طاقت فرساست که باید از سوی دولت انجام شود. حجم این کار کم نیست و نیروی فکری زیاد می‌طلبد. از اکادمی علوم افغانستان و اشخاص که در رأس نهادهای کلان فرهنگی قرار دارند امید می‌رود که همانگونه که به زندگی و کارنامه خوشحال خان ختک به یک ارزش می‌بینند به اشعار و نوشته‌های یک شاعر و نویسنده هزاره‌ نیز به یک ارزش نگاه کنند. هرچند که دربخش دانشنامه نویسی در افغانستان، آریانا دایره المعارف نوشته شده ولی کاستی‌ها کار به حدی زیاد است که نیازمندی‌های جامعه‌ِی امروز ما را مرفوع ساخته نمی‌تواند.

در بخش پایانی برنامه اسحاق فایز شاعر و نویسنده صحبت نموده گفت: دانشنامه هزاره یک آغاز نیک و الگوی دانشنامه نویسی برای دیگر اقوام افغانستان می‌باشد.  

محمد امین رفعت

ممکن است شما دوست داشته باشید