روزنامه اصلاح

حفاظت و حراست از آثار تاریخی و فرهنگی در زمان منازعات مسلحانه

ناگفته پیدا است که میراث های تاریخی و فرهنگی از مهم ترین داشته های یک کشور محسوب گردیده و حایز احترام و اهمیت خاص می باشد، که لله الحمد افغانستان با داشتن تاریخ پنجهزار ساله، دارای آثار و آبده های تاریخی و فرهنگی مادی و معنوی، ملموس و غیر ملموس می باشد که بایست هر فردی از افراد جامعه افغانی بشمول جناح های درگیر جنگ برای حفاظت و حراست این داشته های گرانبها خویش سعی مبذول بدارند؛ زیرا میراث های تاریخی و فرهنگی برای هر جامعه بخش بسیار مهم از تاریخ و فرهنگ آن جامعه به حساب می آید، تمدن و تاریخچه یک ملت را میتوان از آثار فرهنگی و تاریخی آن جامعه دریافت.
بناء آثار تاریخی و فرهنگی حایز اهمیت و ارزش ویژه یی بوده، حفاظت و حراست از این داشته های گرانسنگ وظیفه هر فرد افغان بوده و می باشد که بایست جهت تحقق این وجیبه دینی و آرمان ملی از هیچ گونه فداکاری و جانبازی دریغ ننمایند.
این را هم می پذیریم که جهت حفاظت و حراست از آثار تاریخی و فرهنگی کشورهای جهان، سازمانی تحت عنوان “یونسکو” (UNESCO) ایجاد گردیده که بیش از (۱۹۳) کشور عضویت آن را دارا و دفاتر آن در پاریس فرانسه مستقر می باشد که افغانستان نیز به تاریخ (۲۱ نومبر ۲۰۱۹) در یک روند رقابتی عضویت شورای اجرایی این سازمان را کسب نمود، و یکی از اهداف مهم و اساسی این سازمان “یونسکو” مراقبت، حراست و نگهداری از آثار تاریخی و فرهنگی کشورهای عضو این سازمان می باشد، که بایست در این راستا حتی المقدور سعی مبذول بدارد.
میراث جهانی یونسکوعهدنامه‌ای بین‌المللی با موضوع حفظ آثار تاریخی، طبیعی و فرهنگی بشر است که در نوامبر ۱۹۷۲ به تصویب کنفرانس عمومی یونسکو رسید. کشورهایی که عضو یونسکو هستند می‌توانند آثار تاریخی، طبیعی و فرهنگی کشور خود را نامزد ثبت میراث جهانی کنند. پس از اینکه آثار در این لست ثبت شدند، مسئولیت حفاظت از آن علاوه کشور مربوطه به عهده تمام کشورهای عضو نیز خواهد بود.
اما فراموش نباید کرد که در قدم نخست دولت جمهوری اسلامی افغانستان و در مجموع تمام مردم، ملت و ساکنان این مرز و بوم نسبت به سایرین، وظیفه و مسؤولیت همه جانبه در راستای حفاظت و حراست این آثار تاریخی که مساجد، مدارس، مراکز اسلامی، خانقاه ها نیزشامل آن می گردد، دارند تا از دل و جان دست بدست هم داده در مراقبت و حفاظت آن به گونه جدی دست بکار شوند.
یقینا میراث فرهنگی به تمامی آثار باقیمانده ( مادی و معنوی) گذشتگان گفته می شود که حایز اهمیت و ارزش تاریخی و فرهنگی بوده باشد. میراث فرهنگی در واقع به تمام آنچه گفته می شود که از گذشته های دور برای بشریت باقی مانده است. ارزش میراث فرهنگی در واقع قدامت و پابرجا بودن آنهاست، میراثی که از گذشته به جای مانده و میراث فرهنگی خطاب می شود باید ارزش های فرهنگی داشته باشد. این مسأله در هنگام ثبت یک مکان یا بنا تحت عنوان میراث ملی و یا جهانی بسیار حائز اهمیت است، که دارای ضوابط و شرایطی بوده که میراث ها را وزن می دهد و تفکیک می کند.
میراث فرهنگی
کلمه ی میراث فرهنگی عبارتی است که از طرف دوستداران میراث گذشته و متخصصانی که بر روی این موضوع کار می کنند انتخاب شده است. محققان زیادی هستند که بر روی کشف، نگهداری و حفظ میراث فرهنگی به صورت تخصصی کار می کنند. میراث شامل تمام آنچه که از معماری، طبیعت و سنت گذشته به جای مانده است می شود. میراث فرهنگی در واقع به آنچه گفته می شود که از نسل های پیشین به یادگار مانده است. خلاقیت و افکار مردمان گذشته را می توان در میراث فرهنگی مطالعه کرد.
البته که میراث فرهنگی روز به روز بیشتر جایگاه خود را در میان عموم پیدا می کند. آنچه بسیار حائز اهمیت است این است که چگونه می توان به بهترین شیوه این میراث را حفظ و از تجربه های بی نظیر گذشتگان بهره برد.
انواع میراث فرهنگی و باستانی
شاید برخی ها بار اول که به کلمه ی میراث فرهنگی توجه می کنند، احساس کنند که میراث فرهنگی در واقع باید یک ساختمان یا بنای قدیمی باشد. در صورتی که اینگونه نیست.
آثاری که در زمره میراث فرهنگی قرار می گیرند را به دو دسته تقسیم می شود.
۱- آثار ملموس: تمام بناهایی که قابل لمس هستند، بناهای باستانی اند.
۲- آثار ناملموس: مانند آداب و رسوم یک جامعه که به عنوان بخشی از میراث فرهنگی آنان به حساب می آید.
همانطور که پیشتر اشاره شد میراث فرهنگی را به دو دسته میراث ملموس و ناملموس تقسیم بندی کرده اند. اندکی بر روی این دسته بندی ها توجه کنید:
میراث ملموس: میراث فیزیکی هستند مانند بناها و مکان های تاریخی. تمام آثار باستانی، مجسمه ها، کتاب ها، اسناد، آثار هنری، ماشین ها و دیگر ساخته های دست بشر در این دسته قرار می گیرند. میراث فرهنگی ملموس در خود به دو دسته تقسیم می شود:
الف: میراث فرهنگی منقول: قابل جابجایی به مکان های دیگر هستند.
ب : میراث فرهنگی غیرمنقول: قابل انتقال به مکان های دیگر نیستند.
میان آثار منقول و غیرمنقول، تفاوت هایی وجود داشته است اما امروزه مرز میان اهمیت این دو دسته کمرنگ شده و اهل فن در صدد یکپارچه سازی تمام جنبه های میراث فرهنگی هستند.

میراث فرهنگی ناملموس: این نوع میراث به تمام آن میراث گذشته گفته می شود که قابل لمس نیست. منظور این دسته، غالبا آداب و رسوم یک جامعه است. هنرهای نمایشی می تواند بخشی از میراث فرهنگی یک ملت به حساب بیاید. تاریخ شفاهی و فولکلور یک ملت نیز بخشی از میراث فرهنگی است.
درکنار این انواع، میراث طبیعی نیز جزوی از میراث فرهنگی به حساب می آید تنوع زیستی، حیات وحش و جنگل های خاص جایی است که بسیاری از گردشگران به آن علاقه دارند.
این آثار نیز به انواع ذیل تقسیم بندی می گردد:
۱- آثار مادی
آثار مادی دربرگیرندۀ میراث های فرهنگی، فیزیکی یا ملموس اند همانند: بناهای باستانی، میناتوری اسلامی، مکان های تاریخی، و دیگر آثار و اشیایی که گمان می رود برای نسل های آینده ارزشمند باشد. همچنان این آثار به نوبه خود شامل میراث های منقول و غیر منقول می باشد.
الف- آثار منقول: همانند کتب، آثار قلمی، خطاطی، گنجینه ها، احجارکریمه، اسلحه، مجسمه و بت ها و امثال اینها.
ب- آثار غیر منقول: همانند بناهای اسلامی اعم از مساجد تاریخی، مراکز اسلامی، حسینیه ها، مدارس،خانقاه ها، منارجام دروازۀ بُست و امثال اینها.
۲- آثار معنوی
میراث فرهنگی معنوی یا ناملموس به جنبه های غیر فیزیکی یک فرهنگ گفته می شود که اغلب آداب، رسم و رسوم جامعه در یک دورۀ زمانی را در بر می گیرد. به عبارت دیگر میراث معنوی شامل بخشی از فرهنگ ماست که به شکل شفاهی، سینه به سینه به ما به ارث رسیده است. این موارد شامل ارزش های اعتقادی، دینی، اجتماعی، هنرهای نمایشی، هنرهای دستی و سنتی، کتب وآثارقلمی، خطاطی و میناتوری های اسلامی، آداب و رسوم و روش ها و باورهای زیبایی، بیان هنری، زبان و دیگر جنبه های فعالیت های انسانی است.
حفظ میراث های معنوی دشوارتر از حفظ میراث فرهنگی مادی می باشد
میراث معنوی یا به عبارت دیگر میراث غیر ملموس بخش اساسی فرهنگ هر جامعه را تشکیل می دهد، تمامی آثار به جا مانده از فرهنگ های مختلف، معرف اندیشه و فرهنگ معنوی حاکم بر آن جامعه می باشد. در حقیقت معنویات بشر به صورت آثارمادی، فرهنگی و تاریخی تجلی می یابد و جنبۀ ملموس میراث معنوی را ایجاد می نماید.
توجه به میراث معنوی از این نظر حایز اهمیت است که در مقابل یکسان سازی فرهنگی در جهان می تواند مقاومت نماید یا حمایت از فرهنگ های گوناگون وتوجه به آن می توان در مقابل نظام جهانی شدن ایستادگی نموده و از هویت فرهنگی، اعتقادی، دینی، اجتماعی و… حفاظت کرد.
اهمیت حفاظت از میراث فرهنگ
میراث فرهنگی فقط مجموعه ای از اشیاء یا وسایل سنتی و قدیمی از گذشته نیست، بلکه نتیجه فرایند مشخص است به همین دلیل احترام و حفاظت از میراث فرهنگی از طریق قوانین ملی و معاهدات بین المللی مهم است.
قاچاق غیرقانونی آثار و اشیا فرهنگی، غارت کردن اماکن باستانی و تخریب بناهای تاریخی صدمات جبران ناپذیری به میراث فرهنگی یک کشور وارد می کند. یونسکو (سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد) که در سال ۱۹۵۴ تاسیس شد، کنوانسیون های بین المللی را در مورد حمایت از میراث فرهنگی به منظور تقویت درک بین فرهنگی و تأکید بر اهمیت همکاری بین المللی تصویب کرده است.
لله الحمد افغانستان دارای اثار معنوی زیادی است که می توان نمونه های آثار معنوی را در بخش های مختلف برشمرد:
• الف در بخش اعتقادی و دینی:
از آغاز مشرف شدن مردم این سرزمین به دین مقدس اسلام که از زمان خلافت سیدنا عثمان ذی النورین (رضی الله عنه) الی اکنون؛ این ملت مجاهد و شهید پرور دارای میراث قوی و مستحکم اعتقادی و دینی می باشد که نظیرش را در سطح منطقه کمتر می توان سراغ داشت و شاهد این مدعی، قربانی های فراوان این ملت جهت حفظ و حراست از ساحات مقدس این میراث در ادوار مختلف با ارائه قربانی های بی شمار در مقابل هر نوع متجاوز و ستمگر -اعم از متجاوزین انگلیس ها و قوای تا به دندان مسلح اتحاد جماهیرشوری سابق- این ملت با قدرسا در برابر آنان ایستاده و از دین، ایمان و عقیده، و نوامس ملی خویش حفاظت و نگهداری نموده اند.
• ب در بخش اجتماعی:
ویژگی و خصوصیت های زندگی اجتماعی این ملت که در پرتو احکام و فرامین الهی و ارشادات نبوی، روش و عنعنه مخصوص و پسندیدۀ افغانی زبان زد ملت های جهان است یکی از میراث های دیگر این مرز وبوم تلقی می گردد که حفاظت از آن در مراحل مختلف تاریخ نیز صورت گرفته و حتی در ادوار دشوار مهاجرت ها نیز این ملت آن را به باد فراموشی نگذاشته و هیچگاهی متأثر از فرهنگ های اجنبی بگونه کامل دراین بخش نگردیده اند.
• در بخش علمی و فرهنگی علماء و دانشمندان این مرز و بوم بسا شهکاری های بی نظیری را در راستای علمی و فرهنگی انجام دادند، همانند:
– تفسیر الکبیر از امام فخرالدین رازی.
– تفسیر حسینی از یعقوب بن عثمان چرخی..
– تفسیرکشف الاسرار وعده الابرار معروف به خواجه عبدالله انصاری.
– تفسیر یعقوب چرخی
– کتاب صحیح ابن حبان بستی هلمندی.
– مرقاه شرح مشکاه شریف.
– مثنوی معنوی
– و صد ها آثار علمی و فرهنگی دیگر.
• در بخش آثار مادی:
بگونه مثال میتوان از بنای های باستانی کشور عزیز ما افغانستان یاد آور شد:
– مسجد جامع شاه دو شمشیره علیه الرحمه.
– مسجد جامع عیدگاه کابل.
– مسجد جامع هرات باستان.
– خرقۀ شریف قندهار.
– دروازۀ بست.
– منار جام.
– روضۀ شاه اولیاء درمزارشریف.
– مسجد جامع هده صاحب ننگرهار.
– دیوار زنبورک شاه در کابل.
– بالا حصار کابل.
– و امثال اینها. و قس علی الهذا.

چیزی که برای ما و شما حایز اهمیت است اینست که میراث های فرهنگی یک ملت، بیانگر هویت اصلی و تاریخی همان ملت می باشد، فلهذا حفاظت ونگهداری از میراث های فرهنگی کشور عزیز ما افغانستان که با داشتن تاریخ ۵هزار ساله دارای میراث های فراوان پر افتخار مادی و معنوی است افتخار می کنیم.
اما متأسفانه در این برهه از تاریخ این میراث ها در معرض خطر قرار گرفته است. موضوع در جلسه کمتیه آثار تاریخی و فرهنگی در زمان منازعات مسلحانه مطرح شد، روی این ملحوظ سطور فوق را توأم با پیشنهادات جهت حفاظت و حراست از این داشته های ملی ذیلا تقدیم می گردد:
۱٫ عاری نگهداشتن ساحات آبدات تاریخی و فرهنگی از تحرکات نظامی، قطع فوری جنگ و درگیری و بیرون شدن نیروهای جنگی از آن ساحات و توأم با نصب لوگوهای آبدات تاریخی و فرهنگی.
۲٫ موضوع با وزارت محترم دفاع ملی، داخله و ریاست محترم امنیت ملی در میان گذاشته شود، و تصامیم لازم اتخاذ گردد.
۳٫ ایجاد کمیته هماهنگی متشکل از علماء، أئمه و خطبای مساجد، متنفذین و مشران و بزرگان قومی بخاطر حفاظت و حراست از آبدات تاریخی و فرهنگی.
۴٫ تنویر افکار عامه از طریق منابر مساجد پیرامون اهمیت و ارزش آثار تاریخی و فرهنگی کشور.
۵٫ نوشتار و تحریر مقالات علمی و اکادمیک در مورد اهمیت و ارزش آبدات تاریخی و فرهنگی و مسؤولیت ما در راستای حفظ و مراقبت جدی.
۶٫ برای وزارت اطلاعات و فرهنگ وظیفه سپرده شود که از طریق جراید، مجلات، رادیو، تلویزیون، تیاتر، فلم ها و دیالوگهای مختصر پیرامون اهمیت و ارزش آثار تاریخی و فرهنگی برنامه های تبلیغاتی ترتیب و به نشر سپرده شود.
۷٫ هکذا به وزارت اطلاعات و فرهنگ وظیفه سپرده شود که از تمام تلویزیون های خصوصی تقاضا بعمل آورد که در نشرات ۲۴ ساعته خویش حد اقل ۵ دقیقه در مورد حفاظت و نگهداری آبدات تاریخی کشور نشرات نمایند.
۸٫ وزارت محترم اطلاعات و فرهنگ موضوع حراست و نگهداری آبدات تاریخی و فرهنگی کشور را رسماً به تیم مذاکره کنندگان دوحه برسانند تا در این مورد بحث و بررسی نموده و در حفاظت آن تعهد طرفین جنگ اخذ گردد.
امروز اداره میراث فرهنگی نگران نابودی و از بین رفتن میراث های چند صد ساله به دلیل بی دقتی و اهمال انسان هاست. اما ما با ارزانی، گوهرهای خود را می فروشیم.
بناء از تمامی مؤسسات همکار و نهاد ها بویژه ” یونسکو” بخصوص همه ملت مجاهد و شهید پرور افغانستان و طرفین درگیر جنگ بالاخص علماء و دانشمندان کشور رجامندیم که در قسمت حفاظت ونگهداری این میراث های فرهنگی، آثار باستانی و آبدات تاریخ توجه خاص نموده وآن را با ذهنیت دهی میان اقشار مختلف جامعه بخصوص نسل جوان به یک فرهنگ و وجیبه تبدیل نموده و مخصوصا توجه جدی وزارت محترم اطلاعات و فرهنگ را در این راستا معطوف می دارم.
استاد محمد شریف رباطی

ممکن است شما دوست داشته باشید