روزنامه اصلاح

بحران و مدیریت بحران

آصف مهاجر

بخش اول 

بحران چیست؟

واژه‏ی بحران یکی از پرکابردترین الفاظی است که در ادبیات امروزی مرتب مورد استفاده قرار می گیرد. این واژه در ادبیات معاصر رشته‏های علمی مختلف را مصروف ساخته و هر کدام از منظر خاص و مرتبط به رشته‌ی خاص آن را مورد مطالعه قرار می‏دهد. برای نمونه، دانشمندان روابط بین‏الملل در تلاش برای جلوگیری از بروز جنگ بین دولت‏ها، به بحران توجه خاص دارند، اهل تفکر و اندیشه‏ی سیاسی نگران بروز ناآرامی‏ها و بی‏ثباتی‏های سیاسی اند، در حوزه‏ی علم مدیریت، ورشکستگی و فروپاشی شرکت‏ها و کسب و کارها  مهم اند و شاخص‏های بحران می‏شوند، روش‏های کاهش خسارت ها و خرابی‏های ناشی از بلایا و مصیبت‏های طبیعی و مسایل صنعتی در حوزه‏ی متخصصان فنی نگرانی خلق می‏کند ، تلاطم ها و نوسانات شدید بازارهای پولی و مالی و تجزیه آن‏ها برای اقتصاددان‏ها دل مشغولی است و نابسامانی‏های برای روان‏شناسان مساله است و هر کدام لایه‏هایی از یک وضعیت بحرانی در ابعاد مختلف است. این  امر نشان می‏دهد که بحران یک وضعیت نامطلوبی است که در همه‏ی حوزه‏ها و در ابعاد مختلف ممکن رخ دهد و  امکان رخ دادن آن وجود دارد.

با این تنوع در مصداق‏های بحران، تعاریفی که از بحران صورت گرفته است نیز دچار تنوع است و حتا گسترده‏تر و متنوع‏تر نیز تعریف شده است و هر تحلیل‏گر و پژوهش‏گر بسته به این که مربوط به کدام حوزه‏ و بخشی از مطالعات می‏شود بحران را تعریف و قابل بیان می‏سازد. البته حوادث غیرقابل پیش بینی نیز وجود دارد که ممکن صورتی از بحران را ارایه دهد، اما جزو تصورات قبلی ما در مورد بحران نباشد؛ اما یک شاخص برای همیشه در همه‏ی بحران‏ها وجود دارد و آن بر هم خوردن تعادل و حالات عادی است و غیرعادی شدن وضعیت شاخص اصلی و دایمی بحران هاست. مثلاً وضعیت پیش آمده ناشی از شیوع کروناویروس وضعیت را به صورت فراگیر و جهانی بحرانی ساخته است؛ بحرانی که برای اکثریت مردم جهان غیرقابل پیش بینی بود که در این ابعاد وسیع جهانی نظم موجود بر هم بخورد و اوضاع به طور فوق‏العاده ای غیرعادی شود، اما این کار شد و دقیقاً غیرعادی شدن وضعیت اصلی‏ترین نشانه برای تشخیص بحران است.

با  این وجود برداشت‏ها و تعاریف نسبت به بحران گسترده و متنوع است؛‌ اما یک شاخص در همه‏ی تعاریف مشترک است و آن نامطلوب بودن وضعیت و غیرعادی بودن آن می‏باشد. مثلاً توماس پین گفته  است که « بحران ها زمان‏هایی است که روح مردم را محک می زند »، این تعریف بازگوی یک ناخوشایندی و نامطلوبی است. همین طور یاکوب بورکهارت یادآوری کرده است که « بحران را نباید با برنامه‏ی آن، بلکه به میزان انرژی انفجاری اش ارزیابی کرد»، این تعریف نیز به یک نامطلوبی شدید اشاره کرده است. در تعریف اریک اریکسون که گفته « بحران یک نقطه عطف است، دوره ای خطیر ازآسیب پذیری فزاینده پتانسیل رشد یابنده »، نیز نامطلوبی و غیرعادی بودن وضعیت را نشان می‏دهد. به همین ترتیب، واینر بحران را این گونه تعریف کرده است که « بحران تهدید واقعی نسبت به هدف ها و مقاصد عوامل درگیراست»، این جا هم اشاره به یک تهدید بزرگ در برابر مقاصد و اهداف است که باید به صورت عادی پی گیری شود، اما در وضعیت بحرانی مورد تهدید واقع می شود.

با این حساب، ما یک وضعیت عادی، مطلوب و سالم داریم و یک وضعیت نامطلوب و ناسالم و تباه‏گر، بحران نقطه‏ی آغاز از وضعیت مطلوب به وضعیت نامطلوب و ناخوشایند  است که مسیر آن به سمت تباهی است و مدیریت بحران اقدام سازمانی است برای توقف این گردش و بازگرداندن وضعیت به نقطه ی اولی. مهمترین وجه مشترک ویژگی مرتبط به این واقعیت است که بحران، وضعیتی مابین تباهی و سلامت است؛ این نکته وجه مشترک همه ی تعاریف چه کلاسیک و چه جدید است.

بنابراین، بحران شناسی و نگاه واقع‏بینانه و روش‏مند نسبت به بحران، به مدیران در جامعه کمک می‏کند تا نسبت به قضایا و مسایل با دید ژرف و عمیق ببیند و از سوی دیگر در امر مدیریت بحران‏های احتمالی در جامعه نیز آنان را کمک خواهد کرد. آن‏چه در جوامعی مثل جامعه‏ی ما چالش‏برانگیز می‏نماید این است که بسیاری از افراد و حتا در سطوح و رده‏ه های مدیریتی نیز نسبت به مسایل سطحی نگاه دارند و نگاه موشکفانه مدیریتی کم‏تر وجود دارد این امر باعث می‏شود که امور بحران‏زاء اصلاً از چشم‏ها به دور بماند تا این‏که عملاً بحران خلق شود و آن وقت خیلی دیر است.

بنا براین، نگاه عمیق و جزئی‏نگر به مسایل و امور جامعه و ربط دهی رویدادهای نامطلوب نسبت به هم‏دیگر و این‏که ممکن زنجیره‏ای بحران‏ساز شود، یکی از مهم‏ترین اولویت‏های مدیریتی در سطح کوچک و کلان در جامعه است. با این وجود، زنجیره‏ای از رویدادها و حوادثی که وضعیت را به سوی نامطلوبی می‏کشاند و سلامت جامعه را بر هم می‏زند، همه رنگ بحرانی دارد و مدیریت‏های موفق با شناسایی این رویدادهای بحران‏زاء تلاش می‏کند که از گسترش و ادامه‏ی آن جلوگیری کنند تا وضعیت از مدار کنترل خارج نشود.

ممکن است شما دوست داشته باشید