روزنامه ملی انیس

سیدفضل الحق فایز استاد دانشگاه: راه حل چالش‌های موجود در توجه به مکارم اخلاقی پیامبر(ص) است

در روزگاری که ما به سر می‌بریم، اخلاق آنهم اخلاق اسلامی که برگرفته از ارشادات وحی الهی و عملکرد پیامبر بزرگوار اسلام(ص) باشد، گره‌گشای بسیاری از چالش‌ها و مشکلات فرا راه بشریت خوانده می‌شود، زیرا طوری که شاهد هستیم، بشریت امروز در گرداب نادانی و از خودبیگانگی فرو رفته است. به خاطر بیرون رفت از چالش‌های موجود گفتگوی ویژه‌ای  با سیدفضل الحق فایز استاد دانشگاه پیرامون مکارم اخلاقی پیامبر اسلام حضرت محمد(ص)انجام داده ایم که تقدیم حضور شما عزیزان می‌گردد.

پرسش: طوری که مشاهده می‌گردد، جهان بشریت در یک نوع تنگنا و سردرگمی به سر می‌برد، به حدی که احترام متقابل و همدیگر پذیری در بسیاری موارد جای خود را به خشونت علیه یکدیگر و از خودبیگانگی داده است، به نظر شما راه حل چیست و چه باید کرد؟

پاسخ: بلی! آنچه شما فرمودید، واقعیت همین است، وقتی به وضعیت مردم خاصتاً در جوامع اسلامی مثل افغانستان نگاه می‌کنیم، فضای از خودبیگانگی و بی‌باوری در لایه‌های مختلف جامعه وجود دارد، حتی در بسا موارد انسان‌ها دست به اعمالی می‌زنند، که درندگان به همنوعان خود انجام نمی‌دهند. حالا سوال اساسی اینجاست که آیا راهی برای بیرون رفت از وضعیت موجود هست یا خیر؟ برای اینکه پاسخ این پرسش را به طور کلیدی و کاربردی دریافت کنیم، باید به سیرت و عملکرد پیامبر بزرگوار اسلام که خداوند(ج) او را برای بشریت رحمت و برای پیروانش الگو معرفی کرده است مراجعه کنیم.

چنانکه وقتی تاریخ را ورق می‌زنیم به وضعیت و نابسامانی‌های بدتر و مهم‌تر از امروز که دامنگیر انسان‌های قبل از ظهور اسلام و طلوع خورشید نبوت وجود داشت، بر می‌خوریم، جهل و نادانی، تفرقه و دشمنی، بی‌باوری و از خودبیگانگی به حدی بود که اکثریت سر از پا نمی‌شناختند و چنان در تنگنا و سردرگمی به سر می‌بردند که گویی دل‌ها از سنگ است و چشم‌ها از کلوخ؛ اما با تابیدن نور اسلام بر ظلمت کده بشریت، با گذشت هر روز جهل و نادانی به دانایی، بی‌باوری به خودباوری و خداشناسی تبدیل و انسان‌ها خاصتاً مسلمانان از تنگنای تاریکی و ستم به فراخنای عدالت و مهرورزی نایل گردیدند. پیامبر اسلام(ص) با رفتار، گفتار و عملکرد خویش چنان جامعه‌ای ساخت که در تاریخ بشر بی‌نظیر بود.

پرسش: از صحبت‌های شما معلوم می‌شود که یگانه نسخه شفا بخش برای وضعیت کنونی، مراجعه به سیرت پیغمبر اسلام(ص) است، درست است؟

پاسخ: درست فرمودید، زیرا خداوند در توصیف اخلاق پیامبر(ص) در آیه چهارم سوره قلم می‌فرماید: تو با بهترین اخلاق سرشته شده‌ای. و در جای دیگری در سوره نجم آیات ۲ و ۳ می‌گوید: محمد هرگز از روی هوای نفس سخن نمی‌گوید. آنچه می‌گوید چیزی جز وحی که بر وی نازل شده است نیست. پس کسی را که  خالق بشر تعریف و تحسین کند، آیا تعریفی بالاتر ازآن وجود دارد؟ هم چنان در آیه ۲۱ سوره احزاب می‌فرماید: مسلماً برای شما در زندگی رسول خدا سرمشق نیکویی بود، برای آنها که امید به رحمت خدا و روز رستاخیز دارند و خدا را بسیار یاد می‌کنند.

پس نسخه‌ای بالاتر از مراجعه به سیرت و عملکرد پیامبر اسلام وجود ندارد، زیرا آن حضرت خود می‌فرماید: «من برای تکمیل زیبایی‌های اخلاق برگزیده شده ام» از همین جاست که وقتی به عملکرد و شیوه زندگانی ایشان مراجعه می‌کنیم، حتا قبل از پیامبری هم در میان مردم به امین مشهور و از شهرت نیک برخوردار بودند.

پیامبر بزرگ اسلام، از جهت زیبایی‌های ظاهری و کمالات باطنی و مکـارم اخـلاقی دارای امتیازاتی بودند که در حیطه وصف و بیان نمی‌گنجد. تحت تأثیر همین تجلیات اخلاقی بی‌نظیر بود که دل‌ها همه سرشار از تجلیل و تکریم آن حضرت بودند و مردم در مقام پاسداری و بزرگداشت عظمت ایشان تلاش می‌کردند از یکدیگر سبقت بگیرند؛ به گونه‌ای که تاریخ بشر چنین ویژگی و امتیازی را برای هیچ فرد دیگری سراغ ندارد. کسانی که با حضرت رسول اکرم(ص) معاشرت داشتند، ایشان را در حد عشق و تا سرحد ازخود گذشتگی دوست می‌داشتند.

پرسش: عملکرد پیامبر اسلام با اطرافیانش چگونه بود؟

پاسخ: عملکرد ایشان در هرحالتی آمیخته با مهر و محبت بود، مگر اینکه منکری را مشاهده می‌کردند یا می‌دیدند حکمی از احکام الهی انجام نمی‌شود، برای اجرای آن سخت پافشاری می‌نمودند؛ اما در کل بردباری و پرحوصلگی، گذشت به هنگام قدرت و شکیبایی در برابر دشـواری‌هـا از ویژگی‌هایی بودند که خداوند آن حضرت را مؤدب بـه آنهـا گردانیـده بـود. انسـان هرچند بردبار باشد، بالاخره لغزشی از او مشاهده می‌شود، و موردی پیش می‌آید که برخوردی ناشایست از خود نشان بدهد. اما، حضرت پیامبر هرچه بیشتر آزار می‌دیدند و اذیت می‌شدند، بر شکیبایی ایشان افزوده  می‌شد؛ و هرچه بیشتر شاهد زیاده روی‌ها از سوی جاهلان بودند، بر حلم و بردباری شان می‌افزود .

حضرت عایشه(رض) می‌گوید: هرگاه رسول خدا(ص) میـان دو کـار مخیـر می‌شدند آسان‌ترین آن را برمی‌گزیدند، تا جایی که گنـاه در کـار نبود؛ اما، اگر پای گناه به میان می‌آمد، بیش از همه از آن می‌گریختند. برای خودشان هیچگاه از کسی انتقام نگرفتند، مگر در مواردی که حریم یکی از حرمت‌های الهـی دریده شده باشد که در آن صورت برای خدا انتقام می‌گرفتند! دیرتـر از همـه مـردم بـه خشـم می‌آمدند، و زودتر از همه مردم خُشنود می‌شدند.

از همه کس، به عهد و پیمان پای‌بندتر و وفادارتر بودند. به صله رحم بـیش از همـه توجه داشتند. از همـه مـردم نرم‌خـوی‌تـر و خوش اخلاق‌تر بودند. نه به صراحت و نه به کنایت دشنام نمی‌دادند، بلکه عفو و گذشت پیشه می‌کردند و هرگز سخنی تلخ با خدمتکاران شان نمی‌گفتند، و هیچگاه به خاطر انجام یا انجـام ندادن کاری آنان را سرزنش نمی‌کردند. بینوایان را دوسـت داشـتند، و بـا آنـان نشست و برخاست داشتند، در تشییع جنازه آنـان شـرکت مـی‌جسـتند، و هرگـز بینوایی را به خاطر بینوایی و ناداری کوچک نمی‌شمردند.

در اثنای سفری، بنا را بر آن گذاشتند که گوسفندی را برای تهیه غذا تدارک کنند، یکی گفت: کشتن گوسفند بـا من! دیگری گفت: پوست کندن گوسفند بامن! سومی گفت: پختن گوسفند با من! آن حضرت نیز گفتند: گردآوری هیزم هم با من! گفتند: ما این کار را خودمان انجـام می دهیم! آن حضرت فرمودند: «می‌دانم که شما این کار را خودتان می‌توانید انجام بدهید؛ اما خوش ندارم کـه بـا شماها فرق داشته باشم. زیرا، خداوند خوش ندارد که ببیند بنده‌اش در میان یـاران خود به گونه‌ای رفتار می‌کند که با آنان فرق داشته باشد، برخاسـتند و هیـزم جمـع کردند.»

همین طور در خانواده مهربان بودند و در کارهای خانه شخصاً سهم می‌گرفتند، طوری که بازهم حضرت عائشه (رض) روایت می‌کند که ایشان لباس خود را وصله می‌کردند و در کارها با اعضای خانواده همکاری می‌نمودند.

پرسش: در حالی که پیامبر اسلام با آن همه عظمتی که داشتند با همه مهربان بودند و از گذشت کار می‌گرفتند؛ ولی در شرایط امروزی دیده می‌شود که نه تنها همدردی و همیاری در میان مردم کمرنگ است، بلکه در بسا موارد برسر چیزهای بی‌مورد جنگ‌ها و نزاع‌ها به میان می‌آید و زندگی را بر همگان تلخ می‌سازد، راه حل آن را در چه می‌بینید؟

پاسخ: طوری که اشاره شد، عمده‌ترین چالش بشر امروز، ناآگاهی و بی‌خبری از سیرت پیامبر بزرگوار اسلام است، زیرا همان طوری که جامعه جاهلی را پیامبر اسلام با رفتار، گفتار و عملکرد خویش به یک جامعه الگو و نمونه تبدیل کرد، در حال حاضر نیز همان گفته‌ها و عملکردهای ایشان یک به یک موجود است و هرگاه ما به آن مراجعه و آن را درک و در زندگی خود عملی نماییم، بدون شک که به انسان‌های موفق و کامگار مبدل خواهیم شد و جامعه‌ای را به وجود خواهیم آورد که اگر شبیه جامعه صدر اسلام نباشد، دست کم دنباله رو و پیرو آن خواهد بود.

به گونه مثال ما اگر مکارم اخلاقی پیامبر بزرگوار اسلام را سرمشق زندگی خود قرار بدهیم، آنگاه خواهیم دید که چه نعمت‌ها و برکات الهی در زندگی ما سرازیر می‌شود و تمام کینه‌ها و نفرت‌ها به محبت جا عوض خواهند کرد و فضای سرشار از صلح و زندگی مسالمت آمیز را شاهد خواهیم بود.

حامده صدیقی

ممکن است شما دوست داشته باشید