روزنامه ملی انیس

بحث تحقیقی پیرامون دوبیتی های منشی زاده

نوشته: وحیدالله مبارزاز فاریاب

بخش اول

 دوبیتی چیست؟ در لغت‌نامه دهخدا در مورد اصطلاح عروضی دوبیتی چنین آمده است: (به‌اصطلاح عروض دو بیت مربع را گویند و چون مجموع آن به‌منزلۀ چهار بیت است، آن را رباعی و نیز دوبیتی گفته‌اند و تصریح بیت اول ضرورت است و اگر مصراع سوم مقتفی باشد آن را مصرع نامند. یا اینکه شعری دارای دو بیت یا چهار مصراع که مصراع‌های اول و دوم و چهارم باهم مقتفی هستند. فرق آن با رباعی این است که وزن آن با وزن رباعی (لاحول ولا قوۀ الا بالله) فرق دارد. دوبیتی مانند رباعی است جز اینکه وزنش مطابق با (مفاعیلن مفاعیلن مفاعیل) است.).

دوبیتی‌های شاعرانه کتابی است با صحافت نسبتاً خوب، در ۹۰ صفحه، طبع نخست طرح روی جلد توسط سیدعبدالتواب هاشمی که مشتمل بر (۳۴۶) دوبیتی که دو قطعه دوبیتی تکراری و سه غزل نیز شامل آن است؛ در سال ۱۳۹۲ هـ ش. از سوی دفتر توسعه فرهنگ و جامعه مدنی چاپ و به دسترس خوانندگان قرارگرفته است. این دوبیتی‌ها توسط شاعر نام‌آشنای فاریاب، الحاج شاه رضا منشی‌زاده سروده شده است.

همان‌گونه که ادبیات را انعکاس واقعیت‌های زندگی بشر، به شکل هنری تعریف می‌نمایند و شعر را گره خوردن احساس، اندیشه و تخیل در بیان فشرده و آهنگین معنا می‌کنند.استاد منشی‌زاده نیز با الهام از این تعاریف، احساسات شاعرانه اندیشۀ ژرف و خیالات خویش را در قالب نظم شعری بیان داشته است. او بی‌تردید، از انعکاس واقعیت‌های زندگی بشر، به‌ویژه سرزمین مجروح و جنگ‌زده‌اش، غافل نیست و در محتوای اشعارش، دردها مظلومیت‌ها، جنایت‌ها و سایر مشکلات کشور و مردمش را به‌خوبی منعکس ساخته است. او بر علاوۀدوبیتی‌های شاعرانه مجموعه‌های شعری دیگری نیز دارد.

این مجموعۀ دوبیتی‌ها، از نگاه نوشتاری و عدم دقت در بخش‌بندی موضوعات دارای نواقص است؛ شاعر در مدت‌زمان طولانی آن را سروده و موضوعات مختلف
را در برمی‌گیرد. باوجودآنکه بیشتر موضوعات این دوبیتی‌ها عاشقانه به نظر می‌رسند و از محتوای آن دانسته می‌شود که گویندۀ آن درزمانی عاشق شده و خطاب به معشوقه‌اش، سروده‌های وافر دارد.بامطالعۀ این مجموعه، موضوعات اصلی آن را می‌توان به چهار بخش تقسیم نمود
:

بخش نخست را دوبیتی‌های تشکیل می‌دهد که به ثنا و ستایش خداوند متعال سروده شده است.

بخش دوم آن به معشوقه شاعر اختصاص دارد که به وصف دلداده‌اش
می‌سراید
.

بخش سوم آن دوبیتی‌های است که بیشتر به پند و اندرز، تعلیم و تربیه مختص است.

بخش چهارم دوبیتی‌ها را اشعار اجتماعی و سیاسی شکل می‌دهد که شاعر از ناملایمات روزگار رنج می‌برد و لب به حقایق تلخ روزگار می‌گشاید.

هرچند این مجموعه، دارای (۳۴۴) دوبیتی است؛ اما به‌منظور بیان مختصر و معرفی فشردۀ آن، سعی به عمل آمد تا به شکل نمونه از هر بخش، به نقل چند دوبیتی اکتفا و تحلیل کوتاهی نیز در شرح آن بیان گردد.

دوبیتی‌های که به وصف باری‌تعالی سروده شده است

الهی از کـــــرم دریاب ما را

ببخشا و بکن ســـــیراب ما را

وگرنه غـــرق عصیانیم و گمراه

کند نابود این گـــــرداب ما را

خداوند (ج) پروردگار عالمیان است؛ بنا بر اعتقادات اسلامی، هر مسلمانی مکلف است که تمام‌کارهای خویش را بانام او تعالی آغاز نماید؛ به همین اساس، استاد منشی‌زاده نیز، این دوبیتی را در سرخط پوش اصلی گزینه دوبیتی‌هایش قرار داده است. او در این دوبیتی با التجا به خالق یکتا، می‌خواهد که به لطف و کرم خویش از گناهان بگذرد و بندگان را مورد عفو قرار دهد. بدون شک انسان جسم ناتوانی است که هرلحظه احتمال لغزش و گناه از او متصور است؛ هر مسلمان آگاه و باخرد به کوتاهی و عصیانش معترف است و در صورت عدم اجابت دعایش از جانب الله ذوالجلال هراس دارد و از عواقب نابودکنندۀ آن می‌ترسد؛ اما او می‌داند که خالق جهانیان رووف و رحیم و هرگز بندگانش را ناامید نمی‌کند. چنانکه در قرآن کریم این کتاب هدایت می‌خوانیم:

ترجمه: (بگو: ای بندگان من! در حق خویش زیاده‌روی کرده و اسراف به خرج داده‌اید، از رحمت خدا(ج) نومید مشوید که خداوند گناهان را یکسره می‌آمرزد که او آمرزگار و رحیم است).

***

الهـی بیتو کارم بی‌نظام است

مرا بی یاد تو دنیا حــرام است

اگرچه بار غم ســــنگینی دارد

ولی یادت مرا عیش مدام است

ص ۶۵

هر مسلمانی مسؤلیت دارد که در همۀ امور، رضای خداوند (ج) را در اولویت کارهای خویش قرار دهد و در صورت بی‌توجهی به این مسؤلیت، نظم کارها از هم می‌پاشد و بندگان الهی نیز دچار مصائب و مشکلات می‌گردند. چون این دنیا، بدون عبادت و بندگی او تعالی هیچ ارزشی ندارد. در این دوبیتی نیز، شاعر دنیایی بدون یاد الله را حرام می‌داند باوجود سنگینی بار غم این گیتی، یاد خداوند متعال را عیش مداوم خود دانسته به آن تأکید می‌ورزد.

***

الهـی قلب آگاهم ببخشای

دری از رحمتت سویم تو بگشای

خطا و خبط و بی‌راهی نمودم

صراط المســتقیم را تو بنمای

ص ۶۶

خداوند متعال، از قلب هر شخصی به‌درستی آگاه است. در این دوبیتی نیز شاعر از الله توانا می‌خواهد که بنده‌اش را مورد عفو و بخشش قرار دهد. دروازه‌های رحمت خویش را به سویش بگشاید. از خطا و بی‌راهی‌اش بگذرد و راه راست را نشان دهد.

***

الهی در گنه مــــگذار ما را

میـــــازارم تو از آزار ما را

رهان از دام این وسواس و شیطان

به دسـت رحمتت بسـپار ما را

ص ۶۷

انسان عاقبت‌اندیش، از وسواس شیطان می‌ترسد و برای رهایی از دام آن به پروردگار عالمیان پناه می‌برد و خواهان بازگشایی رحمت و هدایت خداوندی است.          

                     ادامه دارد

ممکن است شما دوست داشته باشید